Orðaskifti beinleiðis

Leiting

Løgtingstíðindi

8. Røkt og tænastutilboð til røktarkrevjandi borgarar undir 67 ár

« Aftur


Orðaskifti

 

Spyrjari: Ingolf Sólheim Olsen
Svarari: Eyðgunn Samuelsen
Spurningur:

 

 Á tingfundi 16. november 2017 boðaði tingformaðurin frá omanfyrinevnda fyrispurningi, sum er soljóðandi:

1.      Hvussu ber tað til, at heimabúgvandi røktarsjúklingar undir 67 ár bert kunnu sleppa til umlætting í Sandoynni, sjálvt um tøk pláss eru á røktarheimi ella líknandi búplássi í eldrasamstarvsøkinum, har viðkomandi býr?

2.      Heldur landsstýrismaðurin, at støðan er virðilig fyri hesar røktarkrevjandi borgarar og teirra avvarðandi?

3.      Hvat ætlar landsstýrismaðurin at gera fyri at loysa trupulleikan, tað er at tryggja, at umlætting altíð fer fram í nærøkinum hjá borgaranum?

4.      Er møguleiki fyri, at ábyrgdin fyri røkt og tænastum til røktarkrevjandi borgarar undir 67 ár eisini kann leggjast út til kommunurnar.

5.      Hvussu ætlar landsstýrismaðurin at tryggja, at røktarkrevjandi borgarar undir 67 ár og teirra avvarðandi generelt fáa somu tilboð og sømdir, sum borgarar yvir 67 ár?

6.      Hevur landsstýrismaðurin eitt boð upp á kostnaðin av hesum?

7.      Hevur landsstýrismaðurin eitt boð upp á kostnaðin av altíð at kunna bjóða røktarkrevjandi, heimabúgvandi borgarum undir 67 ár umlætting á nærmasta røktarheimi ella í minsta lagi á búplássi í økinum, sum viðkomandi eldrasamstarv umfatar?

Viðmerkingar:
Eftir at kommunurnar tóku yvir eldraøkið og harvið alla tilvísingina (visitasjónina) til búpláss á røktarheimum, eldrasambýlum og líknandi búplássum, eru røktarkrevjandi borgarar undir 67 ár endaðir í ongamannalandi.

Tey avvarðandi standa í flestu førum einsamøll við allari ábyrgdini og sjálvari røktini. Bæði kropsliga og sálarliga er talan um eina sera krevjandi og slítandi uppgávu, men einasta stað í landinum, har umlætting kann fara fram, er í Sandoynni.

Dømi eru um, at røktarkrevjandi borgarar undir 67 ár, sum eru búsitandi norðanfjørðs, eru vístir til umlætting í Sandoynni, sjálvt um pláss hevur verið fyri teimum á røktarheimi í teirra egna grannalagi.

Eyðvitað er støðan íkomin av, at eldraøkið og harvið øll røktarbúplássini – undantikið tey fáu, sum Almannaverkið hevur til taks í Sandoynni – eru løgd út til kommunurnar at umsita, meðan landið enn varðar av røktarkrevjandi borgarum undir 67 ár.

Kanska kundi ábyrgdin fyri røkt og tænastum til hesar borgarar ímóti fíggjarligari kompensasjón eisini verið løgd út til kommunarnar, av tí at hesar, annaðhvørt hvør sær ella í kommunalum samstørvum frammanundan, ráða yvir røktarbúplássunum og fakkunnleikanum innan røkt og til dømis demens. Harvið slapst undan at spjaða avmarkaðu fakligu orkuna, sum er á økinum, og tískil hevði tænastan til borgaran verið betri, umframt at tað slapst undan kostnaðarmiklum dupultfunksjónum.

 Á tingfundi 17. november 2017 varð uttan atkvøðugreiðslu samtykt, at fyrispurningurin skal svarast.

Svar:

Á tingfundi 18. januar 2018 svaraði landsstýrismaðurin í almannamálum, Eyðgunn Samuelsen, fyrispurninginum soleiðis:

Svar til spurning 1
Landsstýrismaðurin ásannar, at útboðið av umlættingarplássum hjá landinum er avmarkað, og hevur tískil tikið avgerð um, at virksemið á nýggja deplinum á Sandi eisini skal fevna um samdøgursumlætting til henda málbólkin. Á henda hátt ber nú til hjá Almannaverkinum at bjóða eitt nú røktarkrevjandi borgarum undir 67 ár umlætting á Sandi. Umframt umlætting, kann borgari fáa stuðul í egnum heimi soleiðis, at hann kann verða nærri familjuni, og verða búgvandi í egnum heimi so longi borgarin ynskir og megnar tað.

Landsstýrismaðurin vil eisini vísa á, at spurningurin um umlætting til røktarkrevjandi borgarar, er ein markamótstrupulleiki, sum hevur stungið seg upp orsakað av ógreiðu millum land og kommunur um, hvør hevur ábyrgd av at veita umlætting til røktarkrevjandi borgarar undir 67 ár aftaná, at heimatænastan, eldrarøkt v.m. varð flutt frá landi til kommunur.

Markamótsnevndin hevur m.a. tikið avgerð um, at landið hevur ábyrgd av at veita dag - og samdøgursumlætting til borgarar undir 67 ár, sum hava demens. Almannaverkið hevur tískil sett á stovn nýggjar fyriskipanir, sum líkjast teimum, sum vórðu fluttar til kommunurnar og hevur hetta viðført, at talan er um javnfjarar (parallellar) skipanir, har land og kommunur hava somu tænastur, sum krevja somu førleikar. 

Svar til spurning 2
Landsstýrismaðurin ásannar, at tað eru ov nógvir borgarar og avvarðandi, sum hava verið merktir av ógreiðu viðurskiftum millum land og kommunur, síðani heimatænastan, eldrarøkt v.m. varð flutt frá landi til kommunur.

Svar til spurning 3
Landsstýrismaðurin arbeiðir støðugt við at menna og styrkja tænasturnar til allar borgarar, sum hava tørv á tænastum. Málið er, at allir borgarar skulu fáa eina nøktandi tænastu, og at tænastan so vítt gjørligt skal veitast í nærumhvørvinum.

Sum víst varð á í spurningi 1, er í dag møguligt, at borgari kann fáa umlætting á nýggja deplinum á Sandi. Dagumlætting er skipað til borgarar við demens, og eisini eru tað nógvir borgarar, sum fáa umfatandi stuðul í egnum heimi soleiðis, at hesir kunnu búgva í egnum heimi, so longi viðkomandi ynskir og megnar tað. Landsstýrismaðurin arbeiðir somuleiðis við eini ætlan at skipa fleiri búpláss til eitt nú fólk við seinheilaskaða.

Í mun til markamótstrupulleikarnar við kommunurnar, ásannar landsstýrismaðurin, at tað gongur striltið við at finna nøktandi skynsamar og varandi loysnir millum land og kommunur.

Svar til spurning 4
Kommunurnar hava ábyrgd av at veita heimarøkt og heimasjúkrarøkt til allar borgarar – eisini røktarkrevjandi borgarar, sum eru undir 67 ár. Harumframt kunnu kommunurnar eisini bjóða røktarkrevjandi borgarum, sum eru undir 67 ár búpláss á ellis- og røktarheimum ella eldrasambýlum.

Áðrenn heimatænastan, eldrarøkt v.m. varð flutt frá landi til kommunur fingu yngri borgarar, sum eitt nú fingu heilaskaða í fleiri førum, fast búpláss á røktarheiminum í økinum har viðkomandi búði. Tá økið varð flutt, varð tað í løgtingslóg um heimatænastu, eldrarøkt v.m. lagt upp fyri, at røktarkrevjandi borgarar framhaldandi kunnu fáa búpláss á ellis- og røktarheimum og eldrasambýlum soleiðis, at borgarin kann fáa møguleika at búgva í nærumhvørvinum.

Landið hevur ábyrgd av at veita borgarum undir 67 ár stuðulstænastu, endurvenjing, virknistænastur, búpláss og umlætting til ávísar bólkar. Talan er um tænastur, sum fevna sera víða bæði í mun til málbólk og í mun til innihald, og tað kann vera torført at skilmarka, nær talan er um røkt, og nær talan er um annað tilboð. Almannaverkið hevur stovnsett dag- og samdøgursumlætting til borgarar, sum hava demens eftir avgerð varð tikin í  Markamótsnevndini um hendan málbólk, og Almannaverkið hevur eisini búpláss til borgarar við seinheilaskaða og fólk við fjølbreki, sum eisini kunnu metast at verða røktarkrevjandi. 

Landsstýrismaðurin metir, at tað er umráðandi at loysa teir markamótstrupulleikar, sum eru, fyri at sleppa undan, at borgarar detta niðurímillum, og at javnfjarar skipanir verða stovnsettar í báðum geirum.

Svar til spurning 5
Landsstýrismaðurin miðar eftir, at leggja uppskot um nýggja tænastulóg fyri Løgtingið í inniverandi tingsetu. Ætlanin er, at lóggávan skal betra um rættarstøðuna hjá borgarum soleiðis, at verður greitt, hvørjar tænastur borgarin kann fáa frá landinum. Ætlanin er eisini, at lóggávan skal loysa markamótini, sum eru íkomin eftir at heimatænastan, eldrarøkt v.m. varð flutt frá landi til kommunurnar.

Harumframt arbeiðir landsstýrismaðurin støðugt við at menna og styrkja tænasturnar til allar borgarar, sum hava tørv á tí.  

Í mun til verandi fíggjarliga tilfeingið, hevur ongin bólkur framíhjárættindi til tilboð, tí tað altíð er ein samlað meting av, hvør hevur størst tørv, sum er avgerandi fyri hvør fær bjóðað tilboð. Borgari við rørslutarni ella sum er røktarsjúklingur, og sum sbrt. Markamótsnevndini hevur rætt til eitt tilboð frá Almannaverkinum, fær tí eitt tilboð, har Almannaverkið hevur eitt pláss tøkt. Lá uppgávan hjá kommununum, kundi borgarin í størri mun fingið tilboð í nærumhvørvinum.

Svar til spurning 6
Landsstýrismaðurin metir ikki at tað er møguligt útfrá verandi fortreytum at gera eina kostnaðarmeting, men kann upplýsa, at játtanin til Trivnaðartænastur er í tíðarskeiðinum hjá hesari samgonguni hækkað við 39,1 mió. kr., umframt 16,2 mió. kr. vegna lønarhækking og flyting millum greinar. Knappliga helvtin av hesum 39 mió. kr. er orsakað av, at Trivnaðartænastan er undir støðugum trýsti vegna vantandi búpláss og ógreiðum markamótum millum land og kommunur, og er verandi tørvur framvegis ikki er nøktaður. 

Eisini er á hvørjum ári neyðugt at seta í verk bráðfeingis einstaklinga fyriskipanir, sum eru kostnaðarmiklar, og oftast er neyðugt at søkja um eykajáttan í hvørjum einstøkum føri, um verandi tænastur til aðrar borgarar skulu ikki verða skerdar. Tað ger, at næstan ongir møguleikar eru fyri at raðfesta nýggjar tænastur innanfyri økið.  

Mett verður, at tað ikki er skynsamt, at landið uppbyggir javnfjarar skipanir við kommunurnar, men tá nú avgerð er tikin um, at landið skal til at uppbyggja javnfjarar skipanir, undir hesum bústovnar fyri einstakar, ikki stórar, málbólkar, ið áður hava ligið saman við Heimatænastuni, er greitt, at talan eru um eitt væl dýrari tilboð, enn um kommunurnar røktu uppgávuna.

Markamótsnevndin hevur tikið avgerð um, at landið hevur ábyrgdina av  at veita borgarum við demenssjúku, sum eru undir 67 ár, dagumlætting, tá teimum tørvar hesa tænastu fyri at kunna búgva heima. Í hesum sambandi hevur Almannaverkið stovnsett eitt tilboð í Tórshavn. Hetta kostar landinum 2.370 tkr. árliga. Talan er í løtuni um 6 fólk, sum fáa tilboð har.

Markamótsnevndin hevur somuleiðis tikið avgerð um, at landið hevur ábyrgdina av at veita fólki við demenssjúku, sum eru undir 67 ár, døgnumlætting. Almannaverkið hevur mett, at kostnaðurin líkist honum, ið er til fólk við seinheilaskaða. Dagsprísurin her er 2.860 kr.

Eisini hevur Markamótsnevndin tikið avgerð um, at borgarar yngri enn 67 ár við seinheilaskaða, herundir alkoholdemens,  skulu hava tænastur frá Almannaverkinum, umframt bútilboð, so hvørt teir blíva røktarkrevjandi. Í løtuni hevur Almannaverkið tvey bútilboð til ávikavist seinheilaskadd og alkoholdement, til 6 búfólk.  Hesi bæði tilboð eru í Tórshavn, og kostnaðurin er uml. 6.500 tkr. árliga. Harafturat skipar Almannaverkið fyri einstaklingafyriskipanum í heiminum hjá viðkomandi borgarum kring landið. Kostnaðurin fyri eina slíka fyriskipan liggur á leið 2.3 mió. kr. árliga og í onkrum føri væl meira.

Av tí at talan er um fáar borgarar av hesum slagi í mun til stóra talið av røktarkrevjandi borgarum annars, verður kostnaðurin av hesum serliga høgur í mun til skipanina hjá kommununum, har bútilboðini longu eru staðsett, og stórdriftsfyrimunirnir gera seg galdandi.

Samanumtikið kann sigast, at við teimum fortreytum Almannaverkið hevur í løtuni, at skula skipa hesi tilboð av nýggjum, ber illa til at geva eitt neyvt boð uppá kostnaðin av hesum so tíðliga í tilgongdini. Men tað er greitt, at kostnaðurin av at gera skipanir til so smáar málbólkar er munandi dýrari, enn tær skipanir, sum vórðu lagdar til kommunurnar at umsita frá 1. januar 2015.

Svar til spurning 7
Landsstýrismaðurin kann upplýsa, at Kommunufelagið og Almannamálaráðið í felag arbeiða við at finna ein leist fyri, hvussu Almannaverkið og kommunalu samstarvsøkini kunnu keypa tænastur frá hvørjum øðrum – her ímillum eisini at finna eitt rímuligt kostnaðarstøði.

Roknast kann við, at kostnaðurin av at bjóða hesum røktarkrevjandi málbólki umlætting ella búpláss á røktarheimi í økinum er áleið tann sami, sum kostnaðurin av sama málbólki, tá hesin er vorðin 67 ár og  kann fáa umlætting ella fast búpláss á røktarheimi.

Málið avgreitt