Fyrispurningur um ķbśšir til brekaš

100-13 Fyrispurningur til Helenu Dam į Neystabų, landsstżrismann, višvķkjandi ķbśšum til brekaš

 

Įr 2000, tżsdagin 19. september, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Katrin Dahl Jakobsen, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

  1. Hevur landsstżrismašurin sett sęr nųkur mįl višvķkjandi ķbśšarmųguleikum hjį brekašum, sum hon vil nįa, taš, iš eftir er av valskeišinum?
  2. Um so er, at ein ķtųkilig og munagóš ętlan er į veg, hvussu kundi hon hugsandi sęš śt?
  3. Heldur landsstżrismašurin at įbyrgdin fyri hesum samfelagsbólki er nóg vęl tryggjaš, tį iš taš ręšur um ręttindi į sosiala og bśstašarliga ųkinum?

Višmerkingar:

Tķšliga į heysti 1998 fór ein arbeišsbólkur undir at greina śt bśstašarvišurskiftini hjį brekašum ķ Fųroyum. Viš ķ arbeišsbólkinum vóru umboš fyri Tórshavnar Kommunu, Klaksvķkar Kommunu, Fųroya Pedagogfelag, Serstovnadeildina, Meginfelag teirra brekašu og Javna.

Įlit varš greitt śr hondum 10. aprķl 2000. Viš hesum hava vit fingiš lżst stųšuna, sum hon er ķ dag, somuleišis sum hugleitt veršur um, hvussu farast kann fram at bųta um višurskiftini hjį teimum, sum hóast tak yvir hųvdiš, ķ veruleikanum mugu sigast at vera heimleys.

Bólkurin ger vart viš, at heitiš brekaš er at skilja sum fólk viš serligum tųrvi. Hesi, hugsaš veršur um, eru menningartarnaš, autistar, sįlarliga sjśk, rųrslutarnaš, feršsluskadd og onnur, sum bera brek.

Ein av nišurstųšunum ķ įlitinum sigur, at įbendingar eru um, at neyšugt er at fįa til vega minst 17 bśtilboš beinanvegin og eini 80 tey komandi 10 įrini. Umframt hesi 17, sum Javni vķsir į, eru 25 į Psykiatrisku deild, sum eisini įttu at komiš undir brįšfeingistųrv, umframt tey, sum ganga fyri vįg og vind. Į deildini fyri tey dementu eru 10, sum heldur įttu at veriš į hóskandi rųktarheimi.

Taš er einki yvir at dylja, at her er talan um ein samfelagsbólk, sum ikki fęr tęr sųmdir, sum ųll onnur taka fyri giviš, eftirsum flestu okkara sjįlvi eru fųr fyri at syrgja fyri tķ.

Okkara fremsta mįl mį vera at geva ųllum borgarum somu mųguleikar. Stórur munur er eisini į, hvussu ymisk brekaš verša višfarin. Tey hepnu fįa so dįnt sķn tųrv nųktašan og onnur als ikki.

Er taš so, at skiftandi landsstżrismenn skįka sęr undan įbyrgd višvķkjandi ręttinum hjį hesum bólkinum til hóskandi bśstaš, arbeiši, uppvenjing ella višgerš, er neyšugt, at hesin ręttur veršur stašfestur viš lóg. Forsorgarlógin gevur myndugleikunum mųguleikar, tį taš snżr seg um bśstašir, men stašfestir helst ikki įbyrgd og skyldu ķ nóg stóran mun, havi eg skilt hana rętt.

Syrgiliga stųšan, ber helst boš um, at moralska skyldan rųkkur ikki nóg langt.

Į tingsfundi 21. september 2000 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispuringurin skal svarast.

Į tingfundi 20. oktober 2000 svaraši Helena Dam į Neystabų, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar:

Hesin fyrispurningur, sum Katrin Dahl Jacobsen setir fram, er ógvuliga viškomandi, og mįliš, sum spurt veršur um, er eitt av mongum įtrokandi mįlum į almannaųkinum. Tķ ķ mong mong įr hevur stųšan veriš tann, at alt ov fįir bśstašarmųguleikar eru til brekaš fólk ķ Fųroyum. Vónandi góštekur Katrin Dahl Jakobsen, at eg svari spurningunum ķ einum.

Lat meg byrja viš tķ seinasta spurninginum og broti śr višmerkingunum. Katrin Dahl Jakobsen spyr, um ręttindi į sosiala bśstašarliga ųkinum eru nóg vęl tryggjaš, og fųrir vķšari ķ višmerkingunum fram, at um taš er soleišis, at skiftandi landsstżrismenn skįka sęr undan įbyrgd višvķkjandi ręttinum hjį hesum bólkinum til hóskandi bśstaš, arbeiši, uppvenjing ella višgerš, so er neyšugt, at hesin ręttur veršur stašfestur viš lóg.

Verandi forsorgarlóg gevur okkum heimildina at śtvega bśstašir til tey brekašu, og fķggjarlógin gevur okkum ta fķggjarligu heimildina til sama endamįl. Forsorgorlógin įleggur ikki myndugleikunum, at ųll brekaš fólk hava ein bśstaš.

Sum skipanin er ķ dag, so veldst skyldan at veita brekašum hjįlp til eina og hvųrja tķš um jįttanir, og hvussu langt jįttanirnar rųkka. Skal taš stašfestast viš lóg, at landiš ella mųguliga kommunurnar hava skyldu til at śtvega bśstaš til ųll brekaš eins vęl og sįlarliga sjśk, rųktarsjśklingar, dementar borgarar og onnur, so er neyšugt at hękka jįttanirnar til bęši ķlųgur og rakstur munandi. Hetta ber ikki til at gera ķ einum. Og tį iš jįttanirnar til ķlųgur hava veriš so sera lķtlar seinastu nógvu įrini, hava śtbyggingarmųguleikarnir veriš eins lķtlir. Til spurningin, um landsstżrismašurin metir, at įbyrgdin fyri hesum samfelagsbólki er nóg vęl tryggjaš, tį iš ręšur um ręttindi į sosiala og bśstašarliga ųkinum, so vil eg svara, at taš er hon ikki enn, og ķ arbeišinum at gera nżggja forsorgarlóg, skal hesin spurningur umhugsast gjųlla. Men stųša er ikki tikin til, hvussu ein mųgulig lóggįva eigur at oršast, sum tryggjar ręttindini betur enn nś.

Hetta var ein av grundunum til, at stig vóršu tikin til at seta sjįlvsognarstovnin "Sambżlir" į stovn. Stovnsfę varš avsett į fķggjalógini, og 4 hśs eru śtvegaš į henda hįtt. Stovnsfęiš er ikki uppi enn, men Sjįlvsognarstovnurin hevur heitt į landsstżrismannin at seta eina stųrri upphędd av til stovnsfę. Enn hevur taš ikki veriš mųguligt at śtvega neyšuga jįttan til endamįliš. Vónandi veršur taš mųguligt ķ nęrmastu framtķš.

Serforsorgin, sum hevur įbyrgdina av teimum stovnum og sambżlum, sum eru, hevur eitt gott samstarv viš sjįlvsognarstovnin, sum brśkara og leigara av teimum sethśsum, iš sjįlvsognarstovnurin eigur. Hetta merkir, at sjįlvsognarstovnurin śtvegar ikki fleiri sethśs, enn Serforsorgin hevur jįttan til at reka. Fķggingin av sjįlvari sethśsaķlųguni fer fram į tann hįtt, at bśfólkini rinda hśsaleigu.

Eg havi sum landsstżrismašur heitt į Serforsorgina um at lżsa tųrvin sum heild, og hvussu Serforsorgin metir um langtķšartųrvin. Henda lżsing samsvarar vęl viš ta kanning, sum felagiš Javni hevur skipaš fyri saman viš Tórshavnar Kommunu, Klaksvķkar Kommunu, Pedagogfelagnum, Serstovnadeildini og MBF.

Serforsorgin hevur upplżst, at um bśstašartųrvurin hjį menningartarnašum og fólki viš breki annars skal nųktast tey nęstu įrini, er neyšugt at śtvega ķ minsta lagi 62 bśplįss tey nęstu 5 įrini. Ķ uppgeršini eru bert fį av teimum sįlarsjśku viš, og av og į koma nżggir brśkarar į listan viš brįšfeingis tųrvi.

Yvirlitiš hjį Serforsorgini vķsir eina ętlan, har 43 nżggj bśplįss tey nęstu fimm įrini kunnu fįast tilvega, um neyšug jįttan veršur sett av til tess. Harav eru tey 20 skrįsett sum "brįšfeingis" og 23 viš ašrari rašfesting.

Yvirlitiš

brįšfeingis tųrv

tųrv um 1 įr

tųrv um 2įr

tųrv um 3-5 įr

20

3

15

24

Landsstżrismašurin hevur sett sęr fyri ķ įr 2001, at serstovnurin ķ Klaksvķk veršur lišugur sķšst ķ įrinum, og at hann kann hżsa 10 brśkarum. Ętlanin er sostatt, at bśfólkiš skal kunna flyta inn um įrsskiftiš 2002. Somuleišis havi eg sett męr fyri, at verandi bśstovnar fįast at virka optimalt. Nakrir av stovnunum, sum virka ķ dag, eru ikki fult settir, og kunnu fimm fólk flyta inn į hesar. Mett veršur, at jįttanin, sum er avsett į fķggjarlógini fyri įr 2001, rųkkur til hesi endamįl. Vil vęl til, verša vit mųguliga fųr fyri at fremja ašrar smęrri įbųtur nęsta įr innan tann jįttanarkarm, sum er avsettur.

Ķ fķggjarlógini fyri 2001 er skotiš upp at jįtta eina millión til endamįliš at bųta um višurskiftini hjį teimum sįlarliga sjśku. Viš hesari upphędd loysa vit ikki mįliš, men skjųtul veršur settur į ein alt ov gamlan og stóran trupulleika, og mųguligt veršur at fįa tilvega haldgott grundarlag hjį Lųgtinginum at taka stųšu til, hvussu vit ķ einari langtķšarętlan bųta um bśstašarvišurskiftini hjį sįlarsjśkum.

Frameftir vil eg męla til, at landsstżriš og Lųgtingiš seta sęr fyri at fylgja teirri ętlan, sum landsstżrismašurin hevur fingiš frį Serforsorgini, og sum er prentaš ķ hesum svari.

Greitt er frį, hvussu stórar rakstrarśtreišslurnar verša, men ikki hvussu stórar ķlųgur, iš krevjast. Taš veldst um, hvųrjar uppgįvur sjįlvsognarstovnurin er fųrur fyri at rųkja. Mett veršur, at sjįlvsognarstovnurin Sambżlir er fųrur fyri at śtvega og umsita sambżlir, mešan stovnar eiga at verša jįttašir į fķggjarlógini, eins og at taš er politiski myndugleikin, sum tekur stųšu til, hvar stovnarnir skulu vera, hvųrjar uppgįvur stovnarnir skulu rųkja, og hvussu teir verša bygdir.

Ķ lųtuni veršur sum sagt ein stovnur bygdur ķ Klaksvķk, og fer taš vęntandi at kosta 4,6 mió. kr. at gera hann lidnan ķ 2001. Peningur er settur av į fķggjarlógini til hetta. Havandi ķ huga, at śtbyggingin av Landssjśkrahśsinum skal ķ gongd nś, og at įbųtur mugu fremjast į rųktarheimsųkinum, so rųkkur ķlųgujįttanin hjį Almanna- og heilsumįlastżrinum ikki longur ķ įr.

Mįliš avgreitt.