Fyrispurningur um kommunalt sjįlvręši

100-19 Fyrispurningur til Anfinn Kallsberg, lųgmann, višvķkjandi kommunalum sjįlvręši

 

Įr 2000, frķggjadagin 29. september, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Hešin Mortensen, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

  1. Hvat mark heldur lųgmašur, at grundlógin og stżrisskipanarlógin seta fyri uppķlegging frį landsins sķšu ķ višurskiftini hjį kommunum?
  2. Eru fyrilit tikin fyri tķ Europeiska sįttmįlanum um lokalt sjįlvręši, tį višvķkur kommuįlitinum, kommunulógini, kommunuvallógini, ķlųgumarkinum hjį kommunum og eftirlitinum viš kommunum?

Višmerkingar:

Grundlógin og stżrisskipanarlógin siga viš nęstan somu oršum, at višurskiftini hjį kommunum verša skipaš ķ lóg.

Ķ stżrisskipanarlógini eru višurskiftini hjį kommunum sett ķ ein kapittul fyri seg:

"Kommunurnar
§ 56.
Ręttur kommunanna at skipa egin višurskifti undir eftirliti landsstżrisins veršur įsettur ķ lųgtingslóg, m.a. ķ hvųnn mun kommunur og millumkommunufelagsskapir kunnu skuldbindast viš lįni, borgan o.ų.m."

Taš eru tann fyrri lišurin, sum serliga hevur įhuga. Ręttur kommunanna. Stżrisskipanarlógin sigur okkum, at taš lokala samfelagiš hevur ein rętt at skipa egin višurskifti.

Hesin ręttur kann śtinnast undir eftirliti frį landsstżrinum og eftir nęrri įsetingum ķ lųgtingslóg. Men hesin ręttur er eingin ręttur, um hann veršur stikašur inni ķ ein tronga. Fįa kommunurnar so stutt boš, at tęr ikki fįa rųkt sķnar skyldur mótvegis borgarunum, ikki skipaš egin višurskifti į ein skilagóšan og mišvķsan hįtt, er brot framt į stżrisskipanarlógina.

Danska oršingin er: "§ 82. Kommunernes ret til under statens tilsyn selvstęndigt at styre deres anliggender ordnes ved lov." Stżrisskipanarįlitiš sigur bara, at sama skal galda ķ Fųroyum sum nišri.

Ķ donskum rętti veršur hildiš, at landiš kann avmarka, men ikki taka av kommunala sjįlvręšiš. Men tį nś landsstżriš fremur alskyns broytingar ķ tķ veruliga valdsbżtinum millum land og kommunur, mugu vit spyrja, um ikki lųgmašur og landsstżriš gera seg inn į stżrisskipanarlógina.

Tķ viš at seta mark fyri kommunalum ķlųgum – uttan nakra skilagóša frįgreišing um, hvussu komiš er fram til upphęddina – viš at įleggja kommunum uppgįvur uttan samstundis at lata kommunurnar fįa samsvarandi stųrri part av skattainntųkunum, viš at broyta kommunlógina eftir śtlendskari fyrimynd, viš at broyta kommunuvallóg, eftir at uppstillingin er gjųrd, viš at taka av skślanevndirnar ķ óšum verkum – viš ųllum hesum og ųšrum viš sżgur landsstżriš allan merg śr kommunala sjįlvstżrinum.

Samstundis veršur sagt ķ Europeiska sįttmįlanum um lokalt sjįlvstżriš, at eitt nųktandi og nęrleikakent demokrati: "forudsętter eksistensen af lokale myndigheder, der har demokratisk valgte besluttende organer og en udstrakt grad af selvbestemmelse med hensyn til deres opgaver, de måder, på hvilke opgaverne varetages, og de midler, der er nųdvendige for deres udfųrelse."

Vit sķggja tķverri, at okkara kommunur missa bęši sjįlvręši og neyšugar mišlar.

Į lųgtingsfundi 3. oktober 2000 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispuringurin skal svarast.

Į tingfundi 31. oktober 2000 svaraši Anfinn Kallsberg, lųgmašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar

Til spurning 1

Višvķkjandi spurninginum um, hvat mark lųgmašur heldur, at grundlógin og stżrisskipanarlógin seta fyri uppķlegging frį landsins sķšu ķ višurskiftini hjį kommunum, skal višmerkjast:

Lųgfrųšiliga grundarlagiš er § 82 ķ grundlógini og § 56 ķ stżrisskipanarlógini. Sambęrt hesum greinum hava kommunurnar rętt til sjįvstųšugt at stżra ella skipa egin višurskifti.

Višvķkjandi grundlógarinnar og stżrisskipanarlógarinnar marki fyri uppķlegging frį landsins sķšu ķ višurskifti kommunanna skal fyrst višmerkjast, at hvųrgin av nevndu greinunum setir serliga greitt mark fyri hesum.

Sambęrt fyrireikingunum og oršaljóšinum ķ § 56 ķ stżrisskipanarlógini, er įsetingin ein endurtųka av § 82 ķ grundlógini. Tulkingin av grundlógargreinini veršur tķskil avgerandi fyri, hvussu hesar įsetingar um kommunalt sjįlvręši skulu skiljast ķ roynd og veru.

§ 82 ķ grundlógini (og sostatt eisini § 56 ķ stżrisskipanarlógini) um kommunala sjįlvręšiš hevur vanliga ikki havt stóran ręttarligan įhuga. Hóast įsetingin mangan veršur višgjųrd politiskt, tį tosaš veršur um višurskiftini millum land og kommunur, er hon sjįldan nżtt ķ brśki. Breiš semja er eisini millum teoretikararnar um, at § 82 ķ grundlógini meira er ein yvirlżsing, sum hevur avmarkašan tżdning sum ręttarligt mark ķ mun til lóggįvuvaldiš.

Taš ber sostatt ikki til at siga neyvt, hvar lųgfrųšiliga markiš fyri uppķlegging gongur. Orsųkin til hetta er m.a., at įsetingin sum nevnt er breitt oršaš, og lóggįvuvaldiš hevur av somu orsųk ręttiliga stórt rįsarśm ķ sambandi viš ķtųkilig reguleringstiltųk. Ķ teoriini veršur taš summastašni enntį tikiš soleišis til, at hóast įsetingin ķ § 82 ikki beinleišis er uttan ręttarligan tżdning, er taš trupult at hugsa sęr lóggįvutiltųk, sum kundu veriš sett til sķšis, vķsandi til įsetingina. 

Greitt er tó, at kommunurnar sambęrt grundlóg og stżrisskipanarlóg altķš skulu hava eitt įvķst minstamark av sjįlvręši, og lóggįvuvaldiš noyšist tķ eisini at lata įvķst virksemi viš ķtųkiligum tżdningi, upp ķ hendurnar į kommununum.

Av forsųguni til įsetingina ķ grundlógini fylgir, at taš, sum veršur lagt til kommunurnar at stżra, altķš skal verša stżrt ķ einum demokratiskum stżriformi, sum skal verša valdur eftir reglunum ķ kommunuvallógini og stżrdur eftir reglunum ķ kommunulógini.

Tey višurskifti, sum sambęrt grundlógini verša lųgd til kommunurnar at stżra, eru ikki bara višvķkjandi teim vanligu - upprunaligu - felags višurskiftunum ķ kommununi, men eisini ašrar ķtųkiligar uppgįvur, sum sambęrt lóggįvuni eru lagdar til kommunurnar at taka sęr av.

Ķ kommunala sjįlvręšinum liggur sostatt ikki bara ein ręttur til at stżra įvķsum egnum višurskiftum, men eisini ein skylda til at taka sęr av įvķsum ųšrum uppgįvum, sum verša latnar kommunum upp ķ hendi at umsita. Ķ tann mun, uppgįvan er lųgd śt til kommunurnar, verša taš tķ einstųku – av borgarunum valdu – kommunustżrini, sum innan karmarnar ķ lóggįvuni koma at gera ķtųkiligu tillagingarnar av lógarendamįlinum og hava įbyrgdina av lokalu almennu uppgįvunum.

Taš er tķ ķ fullum samsvari bęši viš grundlóg og stżrisskipanarlóg, tį taš viš lóggįvuni verša įsettir karmar fyri kommunalum uppgįvum. Lųgfrųšiliga kunnu karmarnar fyri kommunalum sjįlvręši ikki sigast at vera ov trongir. Politiskt er ętlanin at vķška karmarnar fyri tķ kommunala sjįlvręšinum.

Til spurning 2

Višvķkandi Evropeiska sįttmįlanum um lokalt sjįlvręši skal fyri taš fyrsta višmerkjast, at tį hesin varš settur ķ gildi ķ Danmark ķ 1988, sbr. bekendtgųrelse nr. 104 af 2. september 1988 af europęisk konvention af 15. oktober 1985 om lokalt selvstyre, var sambęrt artikli 18 tikiš sonevnt territorialt fyrivarni višvķkjand Fųroyum og Grųnlandi soleišis, at sįttmįlin hvųrki er galdandi fyri Fųroyar ella Grųnland.

Vķšari skal tó višmerkjast, at tį Danmark tók undir viš Evropeiska sįttmįlanum um lokalt sjįlvręši, stóšust eingir trupulleikar av hesum.

Tį danska kommunala sjįlvręšiš lżkur tęr treytir, sum eru settar ķ Evropeiska sįttmįlanum um lokalt sjįlvręši, mį nišurstųšan, grundaš į taš, iš er fųrt fram undir sp.1, vera, at fųroyska kommunala sjįlręšiš eisini lżkur treytirnar.

Til višmerkingar spyrjarans

Ķ višmerkingunum veršur sagt: "Men tį nś landsstżriš fremur alskyns broytingar ķ tķ veruliga valdsbżtinum millum land og kommunur, mugu vit spyrja, um ikki lųgmašur og landsstżriš gera seg inn į stżrisskipanarlógina"

Grundtankin aftan fyri nżggju kommunustżrislógina er, at kommunurnar skulu sleppa at stżra egnum višurskiftum innan fyri lógarinnar karmar uttan góškenningar av ųllum handaslagi frį landinum. Nżggja kommunustżrislógin er fyrsta stig į leišini at geva kommunala sjįlvręšinum meiri innihald.

Nś nżggja kommunustżrislógin er samtykt, veršur fariš undir arbeišiš, viš at fįa eitt greišari uppgįvu- og įbyrgdarbżti millum land og kommunur. Ķ hesum dųgum veršur settur ein arbeišsbólkur, sum viš stųši ķ kommunuįlitinum skal stašfesta og rašfesta ųll ųkir ķ ųllum ašalstżrum, har ynskiligt er viš einum greišari bżti millum land og kommunur.

Taš veršur galdandi fyri hetta arbeišiš, eins vęl og onnur arbeiši av hesum slag, at umboš fyri kommunurnar luttaka ķ tķ fyrireikandi arbeišinum.

Vķšari veršur sagt ķ višmerkingunum:

Tķ:

  1. viš at seta mark fyri kommunalum ķlųgum – uttan nakra skilagóša frįgreišing um, hvussu komiš er fram til upphęddina
  2. viš at įleggja kommunum uppgįvur uttan samstundis at lata kommunurnar fįa samsvarandi stųrri part av skattainntųkunum
  3. viš at broyta kommunulógina eftir śtlendskari fyrimynd
  4. viš at broyta kommunuvallóg, eftir at uppstillingin er gjųrd
  5. viš at taka av skślanevndirnar ķ óšum verkum
  6. viš ųllum hesum og ųšrum viš sżgur landsstżriš allan merg śr kommunala sjįlvstżrinum.

Ad 1:
Ķlųgukarmurin er ein hįttur hjį tķ almenna at stżra ųllum tķ fųroyska bśskapinum. Hetta veršur gjųrt į ikki-lógregulerašum grundarlagi. At ķlųgukarmurin veršur funnin į slķkum grundarlagi er av praktiskum orsųkum, men hetta ger ikki skipanina ósambęriliga viš hvųrki grundlóg ella stżrisskipanarlóg. Karmurin kundi eins vęl veriš įsettur viš lóg, men hetta hevši veriš ein meira stirvin skipan, sum hevši veriš truplari bęši at tillagaš, broytt og dagfųrt.

Ķlųgukarmurin er įsettur viš stųši ķ eini meting av, hvat er rįšiligt landsbśšskaparliga. Karmurin er sķšani bżttur millum land og kommunur, og kommununnar partur er eftir samrįšingum viš kommunurnar bżttur millum kommunurnar eftir fólkatalinum.

Ad 2:
Broytingarnar ķ uppgįvubżtinum millum land og kommunur eru framdar į barnaansingarųkinum. Taš er rętt, at ongar broytingar eru višvķkjandi bżtinum av skattainntųkunum ķ hesum sambandi, men samstundis sum barnaansingin varš lųgd śt til kommunurnar, varš lógin um bżtiš av almannaśtreišslum avtikin. Ķ tķ framhaldandi arbeišinum viš uppgįvubżtinum er ętlanin, at kommununnar partur av skattainntųkunum veršur tillagašur, alt eftir hvųrjar uppgįvur verša lagdar śt til kommunurnar.

Ad 3:
Bęši galdandi kommunulóg og kommunustżrislógin, iš kemur ķ gildi į nżggjįrinum, eru gjųrdar viš ķblįstri frį okkara grannalondum.

At lógir lķkjast śtlendskum lógum ella hava śtlendska lóggįvu sum fyrimynd er hvųrki nakaš nżtt ella lųgiš.

Taka vit t.d. Noršurlond, eru flestu lóggįvuųkini ręttiliga lķk hvųrjum ųšrum, og mangan eru tey nęrum eins. Fleiri fyrimunir kunnu nevnast ķ hesum sambandi, m.a. veršur samarbeišiš yvir landamųrk, bęši privat og alment, lęttari, tį lógirnar ķ viškomandi londum lķkjast ella kanska eru eins.

At kommunustżrislógin er broytt eftir śtlendskari fyrimynd er tķ eingin loyna, og hetta eru taš somuleišis fleiri góšar orsųkir til.

Fyrst av ųllum er galdandi kommunulóg tilevnaš viš śtlendskari lóggįvu sum fyrimynd. Hetta merkir samstundis, at kommunalrętturin ķ Fųroyum, sum vit kenna hann ķ dag, frį fyrstantķš hevur havt śtlendska lóggįvu sum fyrimynd.

Nżggja kommunustżrislógin varšveitir, sum višmerkingarnar til lógaruppskotiš eisini gera vart viš, meginreglurnar og grundleggjandi bygnašin ķ galdandi lóggįvu um kommunustżri, hóast nógvar smęrri broytingar og dagfųringar eru ķ hesum sambandi. Taš er heilt nįttśrligt at hyggja at, hvussu somu lógirnar ķ grannalondunum eru dagfųrdar, og kunnu vit tķ ķ įvķsan mun lęra av teirra royndum.

Broytingarnar ķ kommunustżrislógini hava tó ikki einans śtlendska fyrimynd. Upprunaliga uppskotiš er tilevnaš av serligu kommununevndini. Lųgmansskrivstovan hevur sķšani sent uppskotiš til nżggja kommunustżrislóg, sum ķ stųrsta mun tekur śtgangsstųši ķ uppskotinum hjį kommununevndini, til hoyringar, įšrenn endaliga uppskotiš varš lagt fyri tingiš tķšliga ķ įr.

Ķ hesum sambandi hava veriš rķkir mųguleikar at koma viš ķtųkiligum višmerkingum og uppskotum til broyting av uppskotinum, og endaliga śrslitiš er tķ eisini nakaš, sum flestu viškomandi partar hava havt beinleišis įvirkan į.

Ad 4:
Broytingarnar ķ kommunuvallógini kundu veriš framdar fyrr į įrinum. Men hóast hetta hevši veriš praktiskt, standast eingir lųgfrųšiligir trupulleikar mótvegis kommunala sjįlvręšinum av hesum.

Broytingarnar ķ kommunuvallógini nema t.d. hvųrki viš reglurnar um valrętt og valbęri, nęr ein er valdur, samansetingina av kommunustżrunum ella valskeišiš. Hinvegin er einans talan um nakrar smįvegis dagfųringar, iš eru av praktiskum slag og ętlašar at gera lógina greišari og lęttari at umsita.

Broytingarnar taka eingi ręttindi frį valevnum, teimum, iš verša vald ella teimum, sum skulu velja. Tvųrturķmóti verša reglurnar um ręttindini hjį valevnum og teimum, iš verša vald, ķ įvķsum fųri vķškaš og gjųrd greišari.

Ad 5:
Taš, at politiskt valdu skślanevndirnar eru tiknar av, er ein avleišing av, at lųgtingiš į sumri 1997 samtykti nżggja lóg um fólkaskślan. § 67, stk. 8 įsetur, at hesar nevndir halda į fram til 1. januar 2001.

Ad 6:
Višvķkjandi sjįlvari kommunustżrislógini og kommunuvallógini er at višmerkja, at hesar eru at meta sum yvirordnašir karmar, har kommunala "stżrisskipanin" veršur reguleraš. Har veršur m.a. veitt trygd fyri, at kommunustżrini eru lokal, hava lokalt mandat frį veljarunum, verša vald, stżrd og taka avgeršir į demokratiskan hįtt eins og eftirlit er viš, at tey halda lóggįvuna ķ landinum.

Hóast sjįlv kjarnan ķ kommunala sjįlvręšinum - nevniliga tann kollegiala avgeršarmannagongdin og sjįlvstųšugi įlķkningar- og jįttanarmyndugleikin, veršur reguleraš ķ kommunulógini, er talan heldur um at įseta og tryggja įvķsar grundleggjandi mannagongdir ķ sambandi viš, at einstųku kommunurnar og kommunustżrislimirnir hava heimild til og įbyrgd av at stżra egnu višurskiftum sķnum, heldur enn beinleišis at įseta, ķ hvųnn mun kommunurnar hava sjįlvręši ella hvųrja stųdd, hetta sjįlvręši mųguliga hevur.

Tęr uppgįvur, sum kommunur kunnu og/ella skulu įtaka sęr, eru flest allar at finna ķ serligum lógum og óskrivašum reglum. Materiella innihaldiš ķ kommunala sjįlvręšinum kann tķ eisini sigast at vera fylt śt ella allżst viš hesum lógum og óskrivašu reglum, hóast taš ikki beinleišis kann verša mįtaš og vigaš.

Taš ber tķ ikki til at siga, at m.a. broytingarnar ķ kommunulógini og kommunuvallógini kunnu metast at gera inntriv ķ tķ ķ grundlógini og stżrisskipanarlógini tryggjaša kommunala sjįlvręšinum. Sjįlvt endamįliš viš hesum tiltųkum er jśst at bųta um verandi karmar og harviš mųguleikarnar hjį kommununum at hava įvirkan og stżra egnum višurskiftum, og į henda hįtt at styrkja um taš kommunala sjįlvręšiš, sum er tryggjaš bęši ķ grundlógini og stżrisskipanarlógini.

Mįliš avgreitt.