Fyrispurningur um kommunanna virkisfręlsi

100-69 Fyrispurningur til Anfinn Kallsberg, lųgmann, um skerjingar ķ kommunala virkisfręlsinum

 

Įr 2001, frķggjadagin 6. aprķl, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Hans Paula Strųm, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur     

  1. Ętlar lųgmašur at forša Vestmanna og Kvķvķkar kommunum sum limir ķ Vestmanna Vinnulķvsfelag at fremja tiltųk at ųkja vinnuvirksemiš ķ ųkinum?
  2. Hvųr er munurin į kommunalum vinnufremjandi tiltųkum, sum t.d. at stušla vinnuframafelųgum, og t.d at gera ķlųgur ķ virkisbygningar til vinnuliga nżtslu hjį privatum felųgum?

Almennar višmerkingar:

Ein av teim mest grundleggjandi tęttunum ķ fųroyska fólkaręšinum er taš lokala ella kommunala fólkaręšiš, rętturin hjį borgarunum til at skipa og śtinna kommunalt sjįlvstżri, tvs. gjųgnum sķni fólkavaldu umboš at rįša yvir og skipa fyri višurskiftunum į stašnum eftir egnum fortreytum. Hesin ręttur er stašfestur ķ grundlóg rķkisins og ķ stżrisskipanarlógini.

Taš er eingin ivi um, at virkisrętturin og virkisfręlsiš hjį kommununum er ein av avgerandi fortreytunum fyri tķ sosiala og mentanarliga trivnašinum og vinnuligu menningini ķ bygdum og bżum. Kommunalt sjįlvstżri er tķ ein av tżdningarmestu fortreytunum fyri eini ųkismenning, fyri trivnaši og bśseting śti um alt landiš.

Ķ stżrisskipanarlógini veršur kommunala sjįlvstżriš stutt oršaš soleišis ķ § 56: "Ręttur kommunanna at skipa egin višurskifti undir eftirliti landsstżrisins veršur įsettur ķ lųgtingslóg, m.a. ķ hvųnn mun kommunur og millumkommunalir felagsskapir kunnu skuldbindast viš lįni, borgan o.ų.m."

Ķ nżggju kommunustżrislógini frį 17.5.2000 er tó ein įlvarslig skerjing av kommunala virkisfręlsinum ķ § 50, sum smb. višmerkingunum til lógina stutt og greitt gongur śt uppį "at forša fyri, at ein kommuna beinleišis ella óbeinleišis tekur lut ķ vinnuligum virksemi". Eftir hesi įsetingini skulu kommunurnar ikki kunna luttaka ķ nųkrum vinnuligum virksemi, um taš ikki er ein beinleišis kommunal tęnastuveiting. Sjįlvt um ętlanin er "at varšveita nųkur arbeišsplįss į stašnum", kann taš ikki góštakast, tķansheldur at luttaka ķ royndunum at skapa nżggj arbeišsplįss.

Višmerking til 1:

Vestmanna Vinnulķvsfelag varš tann 18.5.1998 stovnaš av virkjum, vinnurekandi og įhugašum einstaklingum viš tķ endamįli at menna vinnuvirksemiš ķ tķ ųkinum, sum fevnir um Vestmanna og Kvķvķkar kommunur, og at seta į stovn fķggingarfelag, sum į marknašarbśskaparligum treytum kann vera viš til at seta partapening ķ felųg ella virkir, sum kunnu ųkja um virksemi og inntųkur ķ ųkinum. Ętlanin hevur veriš gjųlliga fyrireikaš, og fyri 2 mįnašum sķšani varš Fķggingarfelagiš sett į stovn.

Ķ fjųlmišlunum hevur kommunufyrisitingin hjį lųgmanni bošaš frį, at limaskapur og luttųka hjį Vestmanna og Kvķvķkar kommunum ķ Vestmanna Vinnulķvsfelag og ķ Fķggingarfelagnum ikki kann góštakast eftir § 50 ķ kommunustżrislógini.

Tį kommunufyrisitingin nś heldur luttųkuna hjį Vestmanna og Kvķvķkar kommunum ķ Vinnulķvs- og Fķggingarfelagnum ikki vera ķ samsvar viš lógina, veršur lųgmašur bišin um at śtgreina, um hann heldur hetta virksemiš hjį nevndu kommunum vera ólógligt, og um hann ętlar at geva teimum boš um at taka seg śr hesum vinnufremjandi felųgum.

Višmerking til 2:

Ķ nógvum kommunum, og mest ķ teim stųrstu og sterkastu, hava kommunurnar gjųrt stórar ķlųgur ķ ymiskt vinnuligt byggivirksemi, m.a. vinnuligar bygningar sum saltgoymslur, frystigoymslur, pakkhśs og virkisbygningar av ymsum slag. Hetta veršur so latiš privatum felųgum til nżtslu, m.a. fyri lagaliga leigu. Hetta er so avgjųrt stušul til vinnulķviš – enntį ein hįttur, sum gevur stórum og sterkum kommunum betri mųguleikar at stušla teirra vinnulķvi enn smįum og fįmentum kommunum. Men spurningurin er, hvķ kommunufyrisiting lųgmans metir, at hesin stušul til vinnuligt virksemi ikki er ķ strķš viš kommunustżrislógina, tį luttųka ķ vinnuframafelųgum ikki kann góštakast.

Ķ frįgreišingini frį kommunubólkinum ķ grundlógarnevndini varš skotin upp ein soljóšandi grundlógargrein um kommunala virkisfręlsiš:

"Kommunurnar rįša teimum višurskiftum, iš best liggja nęr at fólkinum. Tęr hava heimild at skipa višurskiftini į stašnum eftir egnum fortreytum, herundir ķ millum kommunalum samstarvi. Kommunurnar hava rętt at krevja inn skatt og til at skipa višurskifti sķni".

Ein slķk įseting hevši veriš ein góš verja fyri kommunalum fólkaręši og ein góšur stušul móti slķkari ódemokratiskari skerjing av kommunala sjįlvstżrinum, sum § 50 ķ kommunustżrislógini, iš bannar borgaranna kommunala felagsskapi mųguleikan fyri luttųku ķ vinnuligum virksemi.

Į tingfundi 6. aprķl 2001 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi 2. mai 2001 svaraši Anfinn Kallsberg, lųgmašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar

Til spurning 1:
Lųgmašur hevur onga stųšu enn til hetta mįl. Lųgmansskrivstovan hevur sent fyrispurning til kommunurnar višvķkjandi Vinnulķvsfelagnum, og stųša veršur ikki tikin til mįliš, fyrr enn svar fyriliggur frį kommununum, og ein ķtųkilig meting er gjųrd av umrųddu višurskiftum ella tiltųkum.

Til spurning 2:
Taš er ringt at siga nakaš generelt, tķ at taš skal ein ķtųkilig meting gerast ķ hvųrjum einstųkum fųri. Taš kann vera lętt at taka stųšu, tį talan er um virksemi, sum greitt er lógligt ella ólógligt sambęrt kommunulóggįvuni, men alt, sum liggur har ķmillum, krevur eina ķtųkiliga meting. 

Viš § 50 ķ nżggju kommunustżrislógini eru įsettar avmarkingar fyri luttųku hjį kommununum ķ vinnuligum virksemi. Hesar įsetingar vóru partvķs eisini galdandi sum óskrivašur ręttur undir gomlu kommunulógini, men hesar óskrivašu reglur vóru ikki hondhevjašar strangt, og kommunurnar hava ķ įvķsan mun tikiš lut ķ vinnuligum virksemi, men sķšani fyrst ķ nķtiįrunum var praksis, at landsstżriš sżtti fyri hesum. 

Spurningurin um at stušla vinnuframafelųgum er ikki eintżšugur. Ta, sum hevur tżdning, er endamįl og virki felagsins. Taš avgerandi er, at taš, sum kommunur ikki kunnu stušla beinleišis, kunnu tęr heldur ikki stušla óbeinleišis viš at leggja henda stušul uttan fyri karmin į kommunustżrislógini. Taš sama ger seg galdandi viš ķlųgum ķ virkisbygningar.  

Ķlųgur ķ virkisbygningar į havnalagnum hava ikki veriš višgjųrdar sum ķlųgur ķ vinnulķviš. Hesar ķlųgur hava frį summum kommunum veriš mettar sum eitt stżringsamboš hjį kommununum į ųkjum, har lendiš er avmarkaš.  

Į havnalagnum er taš sostatt vanligt, at kommunur leiga śt undirlendi heldur enn at selja til vinnulķviš at byggja į. Men taš hevur vķst seg, at sjįlvt um kommunur eiga undirlendi og hava sett treytir ķ leigusįttmįlarnar um, at virksemi skal vera ķ bygningunum, iš bygdir eru į leigašum lendi, er trupult at stżra virkseminum. Sum dųmi kann nevnast, at tį virkir eru farin av knóranum, hava hesir bygningar stašiš tómir, og trupult hevur veriš at hondhevja treytirnar um virksemiš viš tķ śrsliti, at annaš og nżtt virksemi hevur skotiš seg upp uttan um hesar tómu bygningar. 

Lųgmašur įsannar, at taš ķ įvķsum fųri ikki altķš er heilt greitt, į hvųnn hįtt og ķ hvųnn mun kommunurnar kunnu virka fyri at fremja vinnulķviš į stašnum. Mųguliga įtti at veriš umhugsaš, um taš ikki hevši veriš ręttast at lóggiviš meiri ķtųkiligt ķ tķlķkum fųri – serliga um kommunurnar skulu kunna gera ķlųgur ķ virkisbygningar til vinnuna at leiga. 

Annars skal verša vķst til § 50 ķ kommunustżrislógini og višmerkingarnar til greinina.

§ 50. Ein kommuna kann einans taka lut ķ vinnuligum virksemi, um so er, at virksemiš tęnir einum almannagagnligum endamįli og ikki hevur vinning fyri eygaš.
Stk. 2. Kommunan kann seta almenn tiltųk ķ verk, um so er, at hetta er til frama fyri vinnulķviš į stašnum, men stušul til einstaklingar ella einstakt virksemi mį ikki latast uttan so, at serligar orsųkir eru.
Stk. 3. Įšrenn tiltak sambęrt stk. 1 ella stk. 2 veršur sett ķ verk, skal kommunustżriš skrivliga boša landsstżrismanninum frį hesum.

Vimerkingar til § 50: Sambęrt višmerkingum frį Kappingarrįšnum til lógaruppskotiš, er vinnuvirksemi ķ breišari fatan, eisini ķ kommunalum hųpi, fevnt av įsetingunum, viš teimum avmarkingum, iš kunnu verša vegna ķtųkiligum įsetingum ķ ašrari lóggįvu. Rįšiš metir, at ķ lógaruppskotinum tykjast ikki vera įsetingar, iš avmarka mįlsręši hjį Kappingarrįšnum sambęrt kappingarlógini.

Įsetingarnar ķ § 50 ķ lógaruppskotinum eru at skilja sum avmarkingar ķ ręttinum hjį kommunustżrum til vinnuligt virksemi. Tķskil eiga kommunustżri eisini at geva kappingarlógini gętur ķ sambandi viš alt vinnuvirksemi, antin beinleišis ella óbeinleišis.

Til stk. 1.: Sambęrt vanligum almennum ręttarašalreglum višvķkjandi kommunalum uppgįvum, er taš sum meginregla ikki ein kommunal uppgįva at reka handil, handverk, ķdnaš ella fķggjarligt virksemi uttan so, at lógarheimild er fyri hesum. 

Įsetingin ķ stk. 1 er oršaš breitt og er ikki ętlaš at avmarka tęr uppgįvur, sum ein kommuna uttan lógarheimild kann įtaka sęr, men endamįliš er at seta greišari mark millum vinnulķviš og vanligar kommunalar uppgįvur.  

Kommunurnar hava ķ įvķsan mun tikiš lut ķ vinnuligum virksemi, men sķšani fyrst ķ nķtiįrunum hevur praksis veriš, at landsstżriš hevur sżtt fyri hesum. Įsetingin ķ stk. 1 skal forša fyri, at ein kommuna beinleišis ella óbeinleišis tekur lut ķ vinnuligum virksemi. 

Ein kommuna kann hinvegin hava įhuga ķ at veita borgarum sķnum eina įvķsa tęnastu, iš vanliga kann sigast at vera vinnuligt virksemi, men sum ikki fęst į stašnum frammanundan. Er uppgįvan almannagagnlig og fer kommunan ikki ķ holt viš hana viš vinningi fyri eyga, so er įsetingin ķ stk. 1 ikki ein foršing fyri, at kommunan įtekur sęr uppgįvuna.

Hava borgararnir hinvegin atgongd til eina tķlķka tęnastu frammanundan, ella er virksemi av lķknandi slag į stašnum, so er sum meginregla ikki talan um eina kommunala uppgįvu, um so kommunan fęr vinning av virkseminum ella ikki. Metingin av, nęr ein uppgįva kann sigast at vera kommunal ella ikki, eigur at verša ķtųkilig. 

Til stk. 2.: Endamįliš viš įsetingini, iš eigur at verša samlisin viš stk. 1, er at stašfesta, at taš sum meginregla veršur hildiš at vera bannaš at veita stušul til einstaklingar ella einstakt virksemi, uttan mun til, hvussu hetta virksemi veršur rikiš. Ynskir ein kommuna hóast hetta at veita stušul, so er taš kommunan, sum skal gera sannlķkt, at hon hevur ein serligan įhuga ķ tiltakinum og soleišis eina lógliga grund til hetta.

Fortreytin fyri, at talan kann vera um "at serligar orsųkir eru", er tķ, at uppgįvan kann metast at vera ein kommunal uppgįva. Er grundgevingin tann, at kommunan vil varšveita nųkur arbeišsplįss į stašnum, so gerst uppgįvan ella tiltakiš ikki kommunalt einans av hesi orsųk, og kann kommunan tķskil ikki fara undir hana. Įsetingin skal byrgja fyri, at kommunur viš stušli til einstaklingar ella einstakt virksemi eru viš til at avlaga markiš ķmillum taš almenna og taš privata, ella til, at įvirka ta privatu kappingina.  

Sambęrt vanligum kommunalręttarašalreglum er hųvušsreglan tann, at kommunan skal hava lógarheimild at veita tęnastuveitingar, sum taš privata vanliga hevur rikiš móti gjaldi. Henda regla hevur fyrst og fremst stųši ķ meginreglunum um vinnufręlsi og ķ tķ, at taš eru marknašartreytirnar, iš skulu gera av, um eitt virksemi ber seg ella ikki. Ein kommuna, sum ķ roynd og veru hevur alt taš kommunala tilfeingiš til taks, skal tķskil ikki viš beinleišis ella óbeinleišis stušli, kunna avlaga marknašartreytirnar. 

Kommunur kunnu tó viš almennum tiltųkum vera viš til at fremja vinnulķviš į stašnum. Tann meting, nęr eitt kommunalt virksemi kemur undir įsetingina ella ikki, skal vera ķtųkilig. Įsetingin ķ stk. 2 višvķkur stušli ķ sambandi viš vinnu. Viš sķšuna av hesum eru eisini tęr óskrivašu reglurnar, um forboš móti at veita stušul til einstaklingar uttan lógarheimild, framvegis galdandi.

Til stk. 3.: Orsųkin til hesa įseting er, at landsstżrismašurin, um taš gerst neyšugt, til eina og hvųrja tķš kann hyggja eftir, hvat virksemi kommunurnar takast viš. Viš taš at landsstżrismašurin veršur kunnašur um ķtųkilig kommunal višurskifti, lęttir taš eisini um eftirlitsuppgįvu hansara sambęrt kommunustżrislógini. Į henda hįtt kann landsstżrismašurin eisini sķggja, um tann praksis, sum veršur lųgd fyri allar kommunur višvķkjandi vinnuligum virksemi, tiltųkum višvķkjandi vinnu, stušli v.m. er einshįttaš. 

Ķ įsetingini um frįbošan liggur ikki, at mųgulig tiltųk hjį einum kommunustżri óbeinleišis eru góškend ella verša mett at vera lóglig, um so er, at landsstżrismašurin ikki ger vart viš seg aftanį eina frįbošan eftir stk. 3.

Mįliš avgreitt.