Almannaveitingar

 

30  Uppskot til  lųgtingslóg um broyting ķ lųgtingslóg um įseting og javning av almannaveitingum

 Skjal 3

 MBF

Meginfelag teirra brekašu ķ Fųroyum
Faroe Islands' Union for the Handicapped

16-11-00

Almanna- og Heilsumįlastżriš
Fyrisitingardeildin
Eirargaršur 2
100 Tórshavn

 

Višmerkingar til uppskot um broytingar ķ pensjónslógini og įsetingarlógini: j.nr. 0.21-2000696/1 og j.nr. 0.21-2001307

Megingfelag teirra brekašu fegnast um, at grundarsjónarmišiš um at avlamispensjón/fyritķšarpensjón er samansett av partvķs eini upphędd, iš er endurgjald fyri mista lųn orsakaš av skerdum arbeišsfųri og partvķs av eini upphędd, ętlaša at minka um vansarnar, sum brekiš fųrir viš sęr, soleišis sum skotiš veršur upp ķ ętlašu lógarbroytingunum, nevniliga viš avlamisvišbótini. Vit fegnast somuleišis um, at henda hugsanin er fųrd vķšari til tey, sum hóast illa brekaš, kunnu taka į seg arbeiši, men tó ikki sleppa frį teimum trupulleikum, sum brekiš fųrir viš sęr, nevniliga viš avlamisveitingini. Samlaš verša avlamisvišbótin og avlamisveitingin ašrastašir kallaš "handikapkompenserende tillęg" og veršur ķ hinum noršurlondum veitt eftir sama grundsjónarmiši sum hjįlpartól, tvs. uttan mun til inntųku og ikki skattlagt. Taš, sum nś er eftir av višbótini, er taš, sum svaraši til óarbeišsfųrisvišbót. MBF tekur undir viš, at henda višbót veršur skattaš eins og grundupphędd, men vit halda ikki, at hon eigur at verša inntųkureguleraš.

Somuleišis fegnast MBF um, at stig eru tikin til, at allir pensjónistar verša roknašir sum einstakir persónar uttan mun til hjśnastųšu.

MBF fegnast um, at oršiš avlamin er komiš inn aftur sambęrt uppskoti til lógarbroytingarnar.
Taš er nógv ruddiligari, tķ at vera avlamin er at vera avlamin, hvųrki meir ella minni. Avlamniš veršur ikki burtur, um man roynir at finna eitt betri orš. Tvųrturķmóti so er taš sum at renna undan tķ, man feilar. Okkara fatan er, at vit ķ framtķšini hųvdu fingiš eina nógv greišari mynd av, hvųnn samfelagsbólk, talan er um, um oršiš fyritķšarpensjón ikki var heft upp ķ avlamispensjónistar. Taš er ųrkymlandi at eini 15% av mešal avlamispensjónistunum eru einkjur og einkumenn, og at hesi skulu hava avlamisvišbót, uttan at vera avlamin. Einkjur og einkjumenn fella ikki inn undir arbeišsųkiš hjį MBF, tķ skulu vit ikki gera meira burtur śr tķ evninum, men bęši fyri tey, fyri tey avlamnu og fyri poilitiska myndugleikan įtti taš at veriš hópin lęttari at sęš, hvat taš snśi seg um, um heitiš varš broytt.

Annaš er, at taš tykist mųtumikiš at skula tvųrtur um foršingar, sum at hava fyrilit viš fólkapensjónistum, einkjum og einkjumonnum, fyrrverandi framskundašum fólkapensjónistum og sosialt grundašum pensjónum o.a., įšrenn til ber at tosa um tey avlamnu. Taš ųkir ikki um sjįlvsviršingina hjį teimum avlamnu, sum frammanundan eru marginaliseraši, at tey av politiska myndugleikanum og samfelagnum annars verša mettir sum óhóskandi fyritķšar(fólka)pensjónistar. Stórur partur av galdandi lóg um almannapensjónir er stżrd av, at hugsaš veršur um fólkapensjón/eftirlųn. Til dųmis fįa fólkapensjónistar grundupphęddina uttan mun til inntųku, mešan avlamin fįa grundupphęddina roknaša eftir einihvųrjari inntųku. Upphęddin frį Samhaldsfasta Eftirlųnargrunninum veršur heldur ikki roknaš sum inntųka hjį fólkapensjónistum.

Er taš flųkjasligt, tį iš talan er um mešal avlamispensjónistar, so er alt ein ellibiti, tį iš talan er um lęgstu avlamispensjónistar. MBF er av tķ fatan, at tališ av avlamispensjónistum ķ Fųroyum feller eins og ķ hinum noršurlondum. Taš kunnu vera nógvar orsųkir til taš, t.d. betri višgerš, betri umhvųrvi og fyrst av ųllum hugburšsbroyting. Eingin vil vera avlamispensjónistur, um hann ikki hevur taš fyri neyšini. Tališ į lęgstu avlamispensjónistum ķ Fųroyum er tó vaksiš viš meira enn 100% ķ įr 2000. Talan er neyvan um limir ķ MBF ella eitt av felųgum tess. Vit kunnu bert gita, hvķ taš er so, t.d. at fólk, iš įšur fingu framskundaša fólkapensjón, eru komin afturat.

Fyri tey avlamnu er lęgsta pensjónin lķtiš viršilig, og MBF er av teirri fatan, at lęgsta fyritķšarpensjón ikki eigur at nytast ķ sambandi viš avlamni. Teir av limum felagsins, iš fįa lęgstu avlamispensjón, fįa tvķfalda stašfesting av fylgjunum av avlamni. Fyri taš fyrsta eina avgerš, iš ikki kann nżtast, um so er, at teir skuldu havt eina privata pensjónsuppsparing (hon kann bert śrloysast viš ķ minsta lagi mešal pensjón), og fyri taš nęsta, er taš ofta talan um slit- og gigtasjśkur, har mųguleikin at śtnytta hįlva arbeišsfųriš sjįldan er til stašar, tķ jśst arbeišiš kann hava fųrt til avlamniš. Av limum MBF's, iš fįa lęgsta avlamispensjón, er ķ hųvušsheitinum bert talan um kvinnur. Frį politiskari sķšu hevur veriš sagt, at lęgsta fyritķšarpensjón mį fįast upp į fólkapensjónsstųši. Hetta mįl veur ikki rokkiš viš fyriliggjandi uppskoti. Upplżsingar frį AHS vķsa, at lęgsti avlamispensjónistur, iš er giftur viš ikki pensjónisti fęr kr. 4493, mešan fólkapensjónistur, iš er giftur ikki pensjónisti, fęr kr 5694. Sostatt fęr hesin bólkur av fyritķšarpensjónistum kr. 1201 minni um mįnašin ella kr. 141412 minni um įrš, įšrenn skatt, enn tilsvarandi bólkur av fólkapensjónistum. So um ikki lęgsta fyritķšarpensjón veršur avtikin, so vóna vit, at hon hesaferš kemur upp į fólkapensjónsstųši.

MBF ger vart viš, at bęši fašir og móšir hava uppihaldsskyldu yvir fyri sķnum bųrnum sambęrt galdandi grundlóg, sambęrt forsorgarlógini og sambęrt sivilręttarligum lógum. Sum fylgja av hesum, halda vit, at einhvųr avlamispensjónistur hevur rętt til barnavišbót. Talan er ikki um tey nógvu bųrnini, men har taš rakar, tekur taš meint. Um vit samanbera hesa upphędd viš upphęddirnar av forskotsrindaša barnapeninginum frį Almannastovuni, so tosa vit her bert um nųkur fį oyru.

Vegna pensjónsbólkin og MBF
Doris Hansen