Fyrispurningur um lurtaragjald og framtķšar loftmišlapolitikk

100-14 Fyrispurningur til Óla Holm, landsstżrismann, višvķkjandi lurtaragjaldi og framtķšar loftmišlapolitikki

Oršaskifti (Upptųkan riggaši ikki)

Įr 2001, mikudagin 19. september, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Jógvan į Lakjuni, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

  1. Hvat heldur landsstżrismašurin um hugskotiš at lata ųšrum enn teimum almennu kringvarpsstųšunum, t.d. Rįs 2, sum mį sigast at lśka krųvini til eina public-service stųš, part av lurtaragjaldinum?
  2. Er ella veršur soleišis, sum landsstżrismašurin ķ mentamįlum ķ februįr mįnaši bošaši frį, fjųlmišlanevnd viš sakkųnum fólki sett at umhugsa og višgera framtķšar loftmišlapolitikkin ķ Fųroyum?

Višmerkingar:

Ķ februįr mįnaši ķ įr legši landsstżrismašurin ķ mentamįlum fram uppskot til broyting ķ lųgtingslóg um kringvarp, sum undir 2. višgerš varš afturtikiš.

Ķ lųgmansrųšuni į ólavsųku 2001 veršur bošaš frį, at nżtt uppskot til broytingar ķ kringvarpslógini veršur smķšaš, har hędd veršur tikin fyri teimum ivaspurningum, iš komu fram undir seinastu višgerš. Sagt veršur eisini, at ętlanin er framvegis at hava tveir almennar public-service stovnar, sum ķ mestan mun skulu liva sķtt egna lķv, leysir av politiskum og fķggjarligum bondum.

Ķ teimum almennu višmerkingunum til uppskotiš, sum varš lagt fram ķ februįr mįnaši, gjųrdi landsstżrismašurin vart viš, at tęr broytingar, sum vóršu skotnar upp tį, ikki fóru at loysa allar teir spurningar, iš eru reistir ķ sambandi viš kringvarp ķ Fųroyum. Hesar broytingar vóršu bert mettar at loysa nakrar av teimum mest įtrokandi spurningunum – serstakliga ķ sambandi viš SvF.

Ķ višmerkingunum varš sķšani tikiš soleišis til: "Umframt hesar spurningar er tann stóri spurningurin, hvųr loftmišlapolitikkur, iš rekast skal frameftir. Hugsaš veršur um nżggjar tųkniligar mųguleikar, stórar tųkniligar broytingar og avbjóšingar, iš eru į veg, eins vęl og hugsaš veršur um uppgįvur, innihald og form hjį einum framtķšar public service kringvarpi ķ Fųroyum. Eisini stųšan ķ framtķšini hjį teimum privatu loftmišlunum eigur at verša umhugsaš. Taš er ętlan landsstżrismansins sum skjótast at seta eina fjųlmišlanevnd viš sakkųnum fólki at umhugsa allar hesar spurningar soleišis, at Lųgtingiš ķ seinasta lagi į vįri 2002 fęr hųvi at taka stųšu til framtķšar loftmišlapolitikkin ķ Fųroyum."

Undirstrikingin omanfyri er gjųrd av undirritaša, tķ endamįliš viš hesum fyrispurninginum er umframt at fregnast eftir, um omanfyri nevnda fjųlmišlanevnd av sakkųnum fólki er sett, at spyrja landsstżrismannin, um vit ķ Fųroyum ikki eiga at umhugsa at lata ųšrum kringvųrpum, sum lśka ųll krųv til public-service stovnar, part av lurtaragjaldinum – soleišis sum gjųrt veršur t.d. ķ Danmark.

Lųgtingslógin um kringvarp, sum kom ķ gildi 20. februįr 1998, heimilar almennu loftmišlunum, t.d. Śtvarpi Fųroya, umframt mųguleikan at fįa jįttan į fķggjarlógini, at fķggja sķtt virksemi viš lurtaragjaldi, lżsingum, inntųkum frį eydnuspųlum, ķskoytisveitingum (sponsorering), umframt at leggja inntųkugevandi tiltųk ķ sjįlvstųšug felųg. Aftrat ųllum hesum er ętlanin at loyva teimum almennu fjųlmišlunum at hava rakstrarlįn ķ fųroyskum peningastovni viš almennum vešhaldi.

Śtvarpi Fųroya er sostatt heimilaš – umframt viš lurtaragjaldi, jįttan į fķggjarlógini og ętlandi eisini viš rakstrarlįni viš almennum vešhaldi – at fara beinleišis śt į lżsingarmarknašin ķ kapping viš dagblųšini og Rįs 2.

Sum skilst er hųvušsendamįliš viš ųllum hesum at styrkja um taš fųroyska mįliš og fųroysku programmflatuna, soleišis at mišlarnir gerast betur fųrir fyri at gera dygdargóšar fųroyskar sendingar. Ķ hesum sambandi er vert at nevna, at krųvini ķ galdandi kringvarpslóg til ašrar kringvarpsstųšir eru, at tey einans skulu senda fųroyskt tilfar.

Ķ Danmark er taš soleišis, at Fólkatingiš ķ 1986 samtykti at geva loyvi til sokallašar "public-service" stųšir. Taš merkir, at stųširnar skulu vera óheftar av fķggjarligum og politiskum serįhugamįlum. Śrslitiš varš TV2 og allar tęr rįsirnar, sum eru komnar sķšani. Kraviš frį politiskari sķšu var mentanarligt fjųlbroytni, upplżsing, fullkomiš talufręlsi og atgongd hjį borgarunum.

Krųvini hjį "Medieudvalget" ķ Danmark til eina public-service-stųš vóru og eru framvegis hesi:

  1. Uafhęngighed i programvirksomheden af ųkonomiske og politiske sęrinteresser.
  2. Alsidighed, kvalitet og mangfoldighed i programudbuddet.
  3. Relevans, pålidelighed og upartiskhed i nyhedsformidlingen.
  4. Sikre befolkningen adgang til vęsentlig samfundsinformation og debat.
  5. Sikre befolkningen adgang til national kultur og kunst.
  6. Programmerne bųr kunne modtages af hele befolkningen, som bųr sikres de teknisk bedst egnede og billigste modtagerforhold.

Hyggja vit at śtvarpsstųšunum ķ Fųroyum, so mį sigast, at umframt Śtvarp Fųroya, so lżkur Rįs 2 ķ dag hesar treytirnar. Skrįleggingin er óheft av fķggjarligum og politiskum serįhugamįlum, kraviš um margfaldni ella fjųlbroytni er uppfylt, bęši į programmsķšuni og innan tķšindasendingarnar, vanligi borgarin fęr viškomandi upplżsing og hevur atgongd til debat, og mentanarligu tilbošini eru fjųlbroytt.

Aftrat hesum hevur Rįs 2 nś at kalla sama "dekningsgrad" sum Śtvarp Fųroya į FM-bandinum, og hoyrilķkindi eru góš. Seinasta treytin, at taš skal gerast "bķligt", er eisini uppfylt, tķ borgarin ella taš almenna hava ikki latiš eitt oyra til sendinetiš hjį Rįs 2. Ķlųgan ķ samlaša sendinetiš hjį Rįs 2 er viš nżggjastu tųknini samanlagt bert ein lķtil brotpartur av tķ, sendinetiš hjį almenna ŚF kostar ķ rakstri įrliga!

Eftir góšum hįlvumųšrum įri er Rįs 2 voršiš eitt fólksins śtvarp. Ein quick-poll kanning herfyri vķsti, at nęrum trišingurin av Fųroya fólki sigur seg "helst" lurta eftir Rįs 2. Henda kanning var bara fyri fólk viš atgongd til internetiš, men hevši helst veriš til stųrri fyrimunar fyri Rįs 2, um vanliga arbeišsfólkiš fekk sama spurning, tķ sendingar, har lurtarin hevur hųvi at gera vart viš seg, benda į, at tann stóri lurtaraskarin hjį Rįs 2 er millum vanlig arbeišsfólk, sum kanska ikki eru so nógv į netinum.

Rįs 2 rųkir fleiri public-service-uppgįvur, iš hava stóran tżdning. Fżra stuttar, men upplżsandi tķš-indasendingar viš kunngeršum eru hvųnn yrkadag. Minst tveir tķmar hvųnn yrkadag eru avsettir til at lżsa mentanarligt virksemi kring landiš. Allar kristnar kirkjur og samkomur hava atgongd til senditķš į Rįs 2, sum eisini hevur gjųrt eitt stórt sjįlvbošiš arbeiši fyri eitt nś Frelsunarherin og Rumeniahjįlpina. Eisini hevur Rįs 2 regluliga feršslusending, har Vinnumįlastżriš, Bileftirlitiš og Feršslutrygd javnan luttaka. Rįs 2 hevur eisini ķ langa tķš ókeypis tikiš sęr av praktisku śtbśgvingini hjį teimum, sum hava valt "mišlabreytina" ķ fólkaskślanum. Aftrat hesum er eitt ótal av ungdóms- og samrųšusendingum viš ymsum innihaldi, har eyškenniš altķš er, at taš er vanligi borgarin, iš sleppur framat.

Nś sendinetiš er śtbygt til at rųkka at kalla allar Fųroyar, hevur Rįs 2 eisini styrkt sķna stųšu sum mentanarmišil viš at fara śt į bygdirnar at feršast viš ymsum sendingum, og sum skilst, er ętlanin at styrkja nógv um henda partin.

Kommunur, įhugafelųg, kristnir felagsskapir, ungdómsfelųg, ķtróttarfelųg, dansifelųg, bygdafelųg, kunningarstovur og eitt nś stųrri stovnar sum Noršurlandahśsiš nżta nś eisini ķ alt stųrri mun Rįs 2 sum kunningarmišil fyri ųll sķni tiltųk. Nakaš av lżsingum og kunngeršum fylgir viš hesum, men ķ hųvušsheitum ger Rįs 2 eitt stórt ókeypis kunningararbeiši fyri breiddina ķ fųroyskari mentan.

Rįs 2 hevur į mangan hįtt veriš slóšbrótandi innan fųroyska mišlaheimin. Viš nżggjastu og bķlig-astu tųknini į marknašinum var Rįs 2 fyrst at senda sokallaš cirkulersignal, ein skipan, iš tryggjar móttųkuvišurskiftini betur enn gamla skipanin viš liniersignalum. Rįs 2 var fyrst viš konseptinum at hava permanenta śtvarpsstovu ašrastašni enn ķ Havn, eitt konsept, sum almenna ŚF yvirtók. Rįs 2 var fyrst at leggja śtvarpssendingarnar śt į Internetiš, so fųroyingar um allan heim kundu lurta į netinum, og fyri stuttum var Rįs 2 į marknašinum viš sokallašu tp-rds-skipanini, (tp-rds=traffic program/radio data system) ein skipan, sum ķ kreppustųšu kann bróta vanligar sendingar av og senda įvaringar. Ķ flestu fųrum, har Rįs 2 hevur veriš nżskapandi, hevur ŚF ķ stųrri ella minni mun fylgt eftir.

Stųrsta inntųkukeldan hjį Rįs 2 eru lżsingar. Her liggur Rįs 2 ķ haršari kapping viš bęši politisku blųšini og almennu ŚF og SvF, serliga torfųrt er hjį Rįs 2 at kappast į lżsingarmarknašinum viš ŚF. Nęst kemur inntųkan frį kunngeršum og sponsoreringum til įvķsar sendingar. Rįs 2 hevur ongantķš fingiš og fęr framvegis hvųrki kommunalan ella almennan stušul.

Samanbera vit viš fyrr nevndu krųv hjį "Medieudvalget" ķ Danmark fyri almennum stušli, so sęst, at Rįs 2 vęl og viršiliga uppfyllir allar hesar treytir. Hetta fųrdi ķ Danmark m.a. til, at TV2 fekk part av lurtaragjaldinum, sum DR kravdi inn. Įr 2000 fekk TV2 15% av almenna lurtaragjaldinum sum beinleišis stušul.

Spurningurin er, um vit ikki įttu at gjųrt hetta sama ķ Fųroyum, og tķ fari eg at spyrja landsstżrismannin, hvat hann hevši hildiš um at giviš Rįs 2 ein part - t.d. 15% - av śtvarpsgjaldinum.

Į lųgtingsfundi 21. september 2001 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispuringurin skal svarast.

Į lųgtingsfundi 24. oktober 2001 svaraši Óli Holm, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis:

S v a r

Landsstżrismašurin skal fegin įsanna, at spurningarnir og serstakliga višmerkingarnar hjį Jógvani į Lakjuni, lųgtingsmanni, fevna um įhugaverdar og principiellar fjųlmišlaspurningar – spurningar, sum taš vónandi veršur hųvi til at umrųša bęši ķ hesum višfangi og seinni ķ hesi tingsetu.

Spurt veršur ķ fyrsta lagi, hvat landsstżrismašurin heldur um hugskotiš at lata Rįs 2 part av lurtaragjaldinum, samstundis sum taš veršur fųrt fram, at Rįs 2 er ein public service stųš. Eisini veršur Rįs 2 ķ višmerkingunum samanborin viš TV 2 ķ Danmark, iš fęr part av hyggjaragjaldinum.

Landsstżrismašurin skilir tķ spurningin soleišis, at av tķ at spyrjarin metir Rįs 2 at vera eina public service śtvarpsstųš, įtti Rįs 2 mųguliga at fingiš part ķ lurtaragjaldinum.

Įšrenn komiš veršur gjųllari inn į svar mķtt, fari eg at loyva męr stutt at koma eitt sindur inn į public service-hugtakiš og royna nęrri at lżsa, hvussu eg sum landsstżrismašur ķ kringvarpsmįlum uppfati hetta hugtak. Hetta veršur ikki gjųrt fyri at seta spurnartekin viš taš, sum Jógvan į Lakjuni skrivar um public service hugtakiš ķ sjįlvum sęr, men fyri at lżsa, hvat eg grundi mķna stųšu į.

Public service hugtakiš kemur sum kunnugt śr Bretlandi og stavar frį umleiš 1920. Hetta hugtak hevur veriš stųšiš undir flestųllum almennum kringvarpsvirksemi ķ Europa, lķka sķšan hetta hugtak varš knęsett. Soleišis er taš framvegis. Men samstundis mį įsannast, at hugtakiš er ikki heilt eintżtt, og framgongur hetta eitt nś av frįgreišing frį Noršurlendska Rįšharrarįšnum Public Service i Norden, sum kom śt fyrr ķ įr. Har veršur upplżst, at taš finnast um trķati definitiónir av hugtakinum.

Verša noršurlendsku kringvųrpini tikin undir einum viš atliti at public service hugtakinum, ber til at seta upp nakrar skyldur, iš eru įlagdar almennu kringvųrpunum viš lóggįvu. Taš er ymiskt, hvussu public services kyldurnar verša įsettar ķ noršurlendsku kringvarpslógunum, men verša allar lógirnar samanbornar, so fįa vit hesi felags eyškenni viš atliti at public service skyldum:

Almennum kringvarpi skal fyrst og fremst verša tryggjaš stjórnarligt (redaktionelt) fręlsi.

Herumframt skulu almennu kringvųrpini eitt nś:

  1. Fremja talu- og kunningarfręlsi, fólkaręšilig grundvirši, mannaręttindi og manssóma.
  2. Stušla fólkaręšinum viš margfaldum tilboši av tķšindum, sannroyndum, višmerkingum og oršaskifti um samfelagsmįl fyri ųll, eisini fyri minnilutar og serstakar bólkar.
  3. Stušla, skapa og menna landsins mentan, list og undirhald.
  4. Leggja dent į alment upplżsandi sendingar, sendingar um lķvsįskošan og įtrśnašarligar sendingar.
  5. Framleiša og senda dygdargóšar sendingar fyri bųrn og ung.
  6. Virka til frama fyri góšum mįlbrśki og viršing fyri móšurmįlinum.
  7. Hava sendingar til etniskar minnilutar ķ landinum
  8. Tryggja landsdekkandi sendingar į hųgum tųkniligum stųši.
  9. Tryggja ųllum landsins ķbśgvum eitt fjųltįttaš, óheft og dygdargott programmtilboš.
  10. Tryggja margfaldni og mišfirran, sżna mentanarliga įbyrgd, virka fyri fólkaupplżsing, vera óvildarlig og uttanparta og spegla alt samfelagiš.
  11. Kunna um landsins sųgu og mentanararv, list, bókmentir, vķsindi og tónleik.

Hesar eru tęr mest tżšandi public service skyldurnar, iš eyškenna noršurlendskt alment śtvarp og sjónvarp. Sum longu nevnt eru hesar skyldur įlagdar almennu kringvųrpunum viš lóg. Ųll noršurlendsku almennu public service kringvųrpini eru loyvisgjaldsfķggjaš (licensfķggjaš) uttan grųnlendska kringvarpiš, iš mestsum hevur allan rakstur sķn į fķggjarlógini.

Hvat fųroysku kringvarpslógini višvķkur, so eru public service skyldurnar hjį Śtvarpi Fųroya at finna ķ § 5 ķ lųgtigslóg nr. 22 frį 20. februar 1998 um kringvarp v.m., sum broytt viš lųgtingslóg nr. 85 frį 17. mai 2000. Ķ hesi grein er įsett, at stovnurin "mótvegis borgarunum hevur skyldu at śtvarpa sendingar, iš fevna um tķšindi, upplżsing, mentan og undirhald. Śtvarp Fųroya skal ķ programmvirkseminum leggja dent į upplżsingar- og talufręlsi, sakliga og óhefta upplżsing og eitt fjųltįttaš tilboš, sum varšveitir og fjįlgar um mįl, mentan, įtrśnaš og sišalęru fųroyinga".

Ķ fjórša stykki ķ somu lógargrein veršur lagt eina viš, at Śtvarp Fųroya "eigur at hava gott fųroyskt mįl ķ sendingum sķnum".

Ķ višmerkingunum til uppskotiš til galdandi kringvarpslóg veršur um public service skyldurnar sagt, at "hesar meginreglur įleggja ŚF og SvF eftir fųrimuni at rųkja įhugamįlini hjį ųllum fųroyingum. Vųrpini skulu umboša fręlsi hjį hvųrjum einstųkum eftir egnum tykki at leita sęr samfelagsliga ella mentanarliga upplżsing og fręlsi hjį viškomandi at siga sķna hugsan. Hetta merkir, at śtvarpiš og sjónvarpiš ķ programmvirkseminum skulu arbeiša óheft av ųllum politiskum valdi ella serįhugamįlum. Upplżsingin skal vera saklig og óheft. ŚF og SvF skulu senda eitt so breitt og fjųltįttaš tilboš sum tilber viš tķšindum, upplżsing, mentan og undirhaldi."

Umframt uppgįvurnar, iš eru nevndar omanfyri, kann eisini vķsast į, at ŚF og SvF sambęrt kringvarpslógini skulu vera partur ķ tilbśgvingini ķ landinum. Her hevur serstakliga ŚF grundleggjandi tżdning ķ sambandinum viš almenningin, um og tį ein neyšsynjarstųša tekur seg upp. Hetta setir stór krųv til stovnarnar, at teir hava eina nųktandi tilbśgvingarskipan.

Śtvarp Fųroya hevur viš stųši ķ kringvarpslógini oršaš sķnar public service meginreglur soleišis:

Programmvirksemiš skal fevna um:

Fyri at rųkka hesum mįli, skal sendiskrįin tķ fevna um:

Landsstżrismašurin hevur ta įskošan, at tęr "noršurlendsku" public service skyldurnar eiga at sķggjast tżšiligari aftur ķ okkara kringvarpslóggįvu. Hetta merkir, at hesar skyldur eiga at gerast greišari ķ eini komandi kringvarpslóg. Taš veršur tķ lagt upp fyri hesum viš komandi broytingum ķ kringvarpslógini. Public service skyldurnar eiga helst at verša meira śtgreinašar ķ komandi fųroysku kringvarpslógini, enn tęr eru ķ galdandi lóg. Taš er tķ ętlanin at koma viš samsvarandi uppskotum til broytingar viš tķ uppskoti til broyting av kringvarpslógini, iš veršur lagt fram seinni ķ heyst.

Taš er rętt, sum spyrjarin upplżsir, at TV 2 ķ Danmark eins og DR hevur public service skyldur, og at henda stųšin fęr part ķ hyggjaragjaldinum. Tó koma 70% av inntųkunum frį lżsingum.

Landsstżrismašurin tekur fegin undir viš teimum positivu višmerkingum, sum Jógvan į Lakjuni hevur um Rįs 2, og sum landsstżrismašur ķ loftmišlamįlum og sum lurtari kann eg bert fegnast um ta kapping, iš henda stųš gevur Śtvarpi Fųroya. Men samstundis mį įsannast, at taš ikki viš lóg er įlagt Rįs 2 at śtinna public service skyldur. Samanberingin viš TV 2 er tķ eftir landsstżrismansins įskošan ikki heilt ķ trįš viš lųgfrųšiligu stųšuna hjį TV 2. Landsstżrismašurin hevur tķ ongar ęltanir um at lata Rįs 2 ella ašra privata śtvarpstųš fįa part av lurtaragjaldinum.

Til annan spurning skal višmerkjast, at kringvarpsspurningurin sum heild er fjųltįttašur, įhugaverdur og ikki sųrt torgreiddur.

Tųkniliga menningin gongur viš risafetum, og torfųrt og dżrt veršur at fylgja viš og at gera neyšugar śtbyggingar. Vit eru komin eitt gott stig į leiš viš tķ tųkniligu endurnżggjanini, viš at digitaliseringin er komin į lųgtingsfķggjarlógina, og landsstżrismašurin vil nżta hųviš at takka Lųgtinginum fyri ta stóru vęlvild, iš tingiš her hevur sżnt ŚF og SvF.

Men stórir spurningar standa eftir at greina śt og lżsa, eitt nś viš atliti at framtķšarstųšuni hjį sendinetinum og sjįlvari endurnżggjanina av sendinetinum, fyri ikki at tala um taš innihaldsliga og um kringvarp sum mentanarmišil. Framtķšar fjųlmišlamyndin er sera fjųlbroytt, men hon er samstundis ógreiš og brįtt skiftandi į nógvum ųkjum.

Taš er eitt stórt tak at leggja til ręttis ein įbyrgdarfullan og alment gagnligan fjųlmišlapolitikk, iš leggur upp fyri ųllum hesum vandamįlum og sum rųkkur langt fram ķ tķšina. Nógvir tųkniligir og mentanarpolitiskir spurningar eru at śtgreina og at taka stųšu til.

Landsstżrismašurin fer, sum frįbošaš ķ lųgmansrųšuni, at koma viš uppskoti til nakrar av teimum mest įtrokandi įbótunum į galdandi kringvarpslóg ętlandi ķ heyst. Tį veršur eitt gott hųvi aftur at skifta orš um hesi tżdningarmiklu og įhugaverdu višurskifti.

Tį henda lógarbroyting, vónandi ķ sįtt og semju, er avgreidd frį Lųgtinginum, er ętlanin sum skjótast at seta eina fjųlmišlanevnd viš breišari tųkniligari og mentanarligari umbošan at śtgreina flest mųguligu tęttir av hesum stóra spurningi. Taš er mķn vón, at śrslitiš av nevndararbeišinum til ta tķš kann mynda stųšiš undir eini breišari fjųlmišlasemju į Lųgtingi soleišis, at fjųlmišlapolitikkurin ķ eitt fast įramįl frameftir kann verša rikin į tryggum stųši.

 Mįliš avgreitt.