Fyrispurningur um sosial įrin av oljuvinnuni

100-17 Fyrispurningur til Eyšun Elttųr, landsstżrismann, višvķkjandi sosialum įrinum frį oljuvinnuni

Oršaskifti

Įr 2001, tżsdagin 25. september, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Annitu į Frķšriksmųrk, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

  1. Hvussu nógv arbeišsfólk kunnu vęntast at brśk veršur fyri, um so veršur, at olja veršur funnin?
  2. Innan hvųrji arbeišs/fakųki kunnu hesi ķ hųvušsheitum vęntast at verša bólkaš?
  3. Veršur tųrvur į innfluttari arbeišsmegi?
  4. Hvųrji įrin vęntar landsstżriš, at oljuvinnan kemur at hava į hśsamarknašin ķ Fųroyum?
  5. Hvat heldur landsstżriš įtti at veriš gjųrt frį politiskari sķšu til tess at stżra hśsamarknašinum?
  6. Hvųrji hagtųl mangla vit til tess at fįa lżst stųšuna og til tess at kunnu fylgja gongdini?

Višmerkingar
Kemur oljuvinnan til okkara, fer hetta uttan iva at fįa stór sosial įrin į okkara samfelag. Vónirnar til eina komandi oljuvinnu hava longu sett gongd į taš avleidda virksemiš, sum m.a. hevur veriš viš til at ųkt um fólkavųksturin og veriš viš til at eggja fólki og serliga fųroyingum til at flutt heim til Fųroya. Henda brįdliga ųking ķ fólkatalinum hevur elvt til ręttiligt trżst į hśsamarknašin og hśsaprķsirnar, og taš er ikki óhugsandi, at jśst hetta kann koma at vera viš til at ųkja um stęttarmunin ķ okkara samfelag. Familjur ķ hųvušsstašum og viš vanligum inntųkum og uttan serligan skattalętta, sum skulu til at seta fųtur undir egiš borš, kveppa seg viš at keypa sęr eini hśs. Śtbošiš er so mikiš lķtiš ķ mun til tann stóra eftirspurning, at taš endar altķš viš, at prķsirnir į sethśsum fara langt upp um viršiš og upp um taš, sum vanligar inntųkur megna at gjalda. Hetta sama er galdandi fyri leigu av ķbśšum/hśsum.

Umrįšandi er, at vit tryggja okkum, at alt fųroya fólk veršur viš ķ mennngini av oljuvinnuni. Gera vit einki, er stórur vandi fyri, at nųkur fį fįa allan fyrimunin, og at gloppiš millum tey mśgvandi og tey lęgst lųntu veršur enn stųrri. Og tį stżra vit eftir einum stęttarmuni, sum er sera ódįmligur og kann fįa ógvisligar sosialar avleišingar fyri okkara samfelag. Hetta, tķ taš verša tey vęl fyrikomnu, sum koma at gera av, um hśsaprķsurin hękkar, um einsamallir uppihaldarar, og vanligar arbeišsfamiljur koma at hava rįš at keypa sęr eini vanlig hśs, ella hava rįš at leiga sęr eina vanliga ķbśš. Og eru so eingir alternativir ķbśšarmųguleikar, so veršur torfųrt hjį tķ vanliga fųroyinginum at fįa sęr lķkinda tak yvir hųvdiš.

Eitt, sum landsstżriš įtti at mišaš eftir, var, at tey, sum hava tann stųrsta vinningin, eisini hava tęr stųrstu meirśtreišslurnar. Soleišis kundu viš tryggja okkum, at partur av tķ peningi, sum taš almenna fęr fyri oljuvinnuna, veršur til gagns fyri tey, sum frammanundan eru viš svišusoš. Eitt, sum er sera tżdningarmikiš, er, at ferš kemur į alternativar ķbśšarmųguleikar; og at vit fįa skipašan ķbśšar- og leigupolitikk. Hetta fer at ųkja um śtbošiš og harviš lękka hśsa- og leiguprķsin, sum eru į einum órķmiliga hųgum stųši ķ dag. Tį hųvdu ungar barnafamiljur, einsamallir uppihaldarar, eldri hjśn osfr. havt mųguleika fyri at leiga sęr eina ķbśš, ella keypt sęr eina partaķbśš, sum er į einum lutfalsliga rķmiligum stųši, og sum er fyri ein prķs, sum er rķmiligur fyri hesi fólkini.

Landsins myndugleikar hava sett krav um, at alt virksemi frį oljuvinnuni skal um fųroyskan keikant. Hetta ynski var ķ hęddini fyri nųkrum fįum įrum sķšani, tį iš arbeišsloysi var um 20%, men sķšani er vend komin ķ, og arbeišsloysi er nś komiš nišur į eini 3-5%. Og taš vil so aftur siga, at skal alt virksemi um fųroyskan keikant, so eiga vit at gera okkum greitt, hvašani hesi fólkini skulu koma. Skulu tey koma śr śtlandinum, ella koma tey śr ųšrum vinnugreinum her į landi, og um so veršur, koma hesar vinnugreinir so ikki at mangla arbeišsmegi. Hvussu er og ikki, so er umrįšandi, at vit fįa at vita, hvat taš er fyri arbeišsmegi, vit kunnu vęnta, tųrvur veršur į, um taš er ófaklęrd ella vęlśtbśgviš fólk, ella ein blandingur av bįšum, og um vit hava hesi fólk ķ landinum, ella um vit mugu innflyta tey.

Taš hevši veriš gott viš neyvum data og hagtųlum, sum lżsa stųšuna ķ samfelagnum. Tį kundu vit fylgt gongdini frį nś av og ķ tķšini, mešan oljuvinnan mennir seg og gerst veruleiki. Tį hųvdu landsins myndugleikar kunna fylgt gongdini og havt tųl fyri mųguligum broytingum, sum įvirka sosialu broytingarnar ķ samfelagnum. Og soleišis vita, hvųrji tiltųk gerast neyšug. Og soleišis eisini veriš betur fųr fyri at vart okkum ķ móti vęntašum flųskuhįlsum.

Į tingfundi 28. september 2001 varš uttan atkvųšugreišslu samtykt, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi 7. november 2001 svaraši Eyšun Elttųr, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar 

Veršur olja funnin nś, fara at ganga eini 4-5 įr, inntil virksemiš av oljuframleišsluni ķtųkiliga fer at merkjast. Vit eiga at nżta hesa tķšina til m.a. at višgera spurningar um avleišingarnar av virkseminum gjųlla. Ķ įvķsan mun merkist oljuvinnan longu, įšrenn hon veruliga tekur seg upp. Ķ lųtuni er stórur eftirspurningur eftir grundstykkjum og ķbśšum, men eftirspurningurin stavar bert ķ lķtlan mun frį oljuvinnuni.

At meta um sosialu įrinini frį eini mųguligari komandi oljuvinnu viš nųkulunda vissu, er ein trupul uppgįva. Hvussu nógv virksemi veršur av oljuvinnuni ķ Fųroyum, er ķ stóran mun tengt at oljupolitisku avgeršunum, stųdd į oljuleišunum v.m. At seta tųl į mį tķ verša gjųrt viš varsemi og tilvitan um, at metingarnar eru tengdar at nógvum fyritreytum, iš enn ikki eru kendar. Śtgangsstųšiš fyri metingini er, at 1 leiš veršur śtbygd. Verša oljuleiširnar fleiri, veršur stųšan sjįlvsagt eisini ųšrvķsi.

Tilknżttar vinnur fara at hava tųrv į arbeišsfólki, men hesin tųrvur er ógvuliga torfųrur at meta um, og veršur ikki tikin viš nišanfyri. 

Spurningur nr. 1
Vanliga veršur ein oljuverkętlan bżtt ķ skeiš: forkanningarskeiš, leitiskeiš, śtbyggingarskeiš, framleišsluskeiš og avriggingarskeiš.

Frį leiting til framleišslu kann ein hugsaš gongd verša lżst soleišis viš atliti at tali į fólki, iš tųrvur veršur į: 

Hetta er taš skeišiš, vit ķ lųtuni eru ķ. Sum kunnugt eru tvęr leitiboringar gjųrdar, og tann trišja er ķ gongd. Mešan boraš hevur veriš ķ summar, hava oljufelųgini havt fólk į skrivstovunum ķ Fųroyum at fylgja viš teimum trimum boringunum. Taš hevur veriš eitt sindur ymist, hvussu stórt tališ hevur veriš, bęši millum felųgini og frį tķš til ašra. Į skrivstovunum hava mest veriš śtlendingar, og hava hesir veriš bśsitandi ķ Fųroyum. Pallurin og boriskipiš hava mest veriš mannaš viš śtlendingum, iš kortini ikki hava bśš ķ Fųroyum. Umframt tey, iš hava starvast beinleišis hjį oljufelųgunum, hevur eitt minni tal av śtlendingum arbeitt į landi ķ summar, t.d. tyrlufólk og fólk viš tilknżti til felųgini, iš hava stašiš fyri boringini vegna oljufelųgini.

Vit vita, at uml. 20 śtlendingar hava arbeitt į skrivstovunum hjį oljufelųgunum ķ Fųroyum ķ summar. Hvussu nógvir ašrir śtlendingar hava veriš umframt, vita vit ikki neyvt, men samlaša tališ er neyvan omanfyri 30. 

Eitt śtbyggingarskeiš kann vęntast at vara 3 – 5 įr.

Veršur talan um at śtbyggja eina leiš, er stórt virksemi knżtt at hesum. Taš veršur tó neyvan so, at munandi partur av hesum virksemi fer at ganga fyri seg ķ Fųroyum, ella at fųroyingar ķ stųrri mun fara at luttaka ķ tķ. Framleišslupallur veršur bygdur ašrastašni og śtgeršin annars er av slķkum slagi, at hon helst bert ķ lķtlan mun veršur gjųrd ķ Fųroyum. At ein įvķsur eftirspurningur eftir fųroyingum veršur, kann vęntast, men hesin veršur helst avmarkašur ķ tali og fakbólkum.

Śtlendingar, iš koma hendavegin ķ samband viš śtbyggingina, koma neyvan fyrr enn śtgeršin veršur sett upp. Hvussu stórt hetta tališ veršur, er sera trupult at meta um nś, men neyvan taš stóra. 

Eitt framleišsluskeiš fer at hava virksemi viš sęr, sum fer at strekkja seg yvir nógv longri tķš enn śbyggingarskeišiš. Roknast kann eisini viš, at hetta er taš av skeišunum, iš fer at merkjast mest til ķ Fųroyum. Oljufelųgini fara at seta seg nišur her og stżra sķnum fųroyska virksemi hišani. Til hetta kann eitt samtak metast at hava tųrv į umleiš 40-60 fólkum. Umframt hetta kann vęntast, at ein partur av undirveitarum fer at seta seg nišur her.

Śti į pallinum ella framleišsluskipinum veršur tųrvur į munandi tali av fólki, kanska einum 200 – 300, sum arbeiša ķ skiftum. Tališ veldst eisini um, hvųr framleišsluloysn, iš veršur vald. Tey fyrstu įrini veršur helst talan um śtlendingar til nógv av hesum stųrvunum, og arbeišstķšin hevur vanliga viš sęr, at hesir ikki flyta bśstaš, hóast teir t.d. skuldu flutt į fųroyska landgrunnin at arbeitt.

Kolvetnislógin įsetir, at veršur olja funnin, skal hon takast ķ land ķ Fųroyum, men landsstżriš kann geva undantak frį hesi reglu. Veršur oljan tikin ķ land her, ųkir taš um tųrvin į fólki. Nevnast kann t.d., at į oljumóttųkustųšini ķ Sullom Voe ķ Hetlandi starvast yvir 300 fólk.

Spurningur nr. 2
Serligur eftirspurningur veršur helst eftir hesum fakbólkum:

Stórur partur av fyrireikingararbeišinum er gjųrdur, įšrenn leitingin byrjar. Taš arbeišiš er gjųrt av serfrųšingum.

Sķ eisini frįgreišingina frį oljurįšleggingarnevndini, Fyrireikingar til oljuleiting, sķšu 239. 

Spurningur nr. 3
Roknast mį viš, at hóast nakrir fųroyingar hava vunniš sęr royndir ķ oljuvinnuni, og fleiri eru viš at śtbśgva seg, veršur neyšugt at flyta inn arbeišsmegi. Sum nevnt omanfyri kann vęntast, at eitt samtak hevur tųrv į umleiš 40-60 fólkum at arbeiša į eini skrivstovu ķ framleišsluskeišnum. Av hesum mį helst meginparturin flytast inn ta fyrstu tķšina. Hvussu stórur tųrvurin annars veršur į innfluttari arbeišsmegi, er ógjųrligt at siga nś.

At stżra virkseminum av landi veršur serliga talan um fólk viš serśtbśgving, jaršfrųšingar, jaršalisfrųšingar, oljuverkfrųšingar o.l., og ķ minni mun lųgfrųšingar, bśskaparfrųšingar og fólki til skrivstovuarbeiši. Til virksemi śti į pallinum veršur brśk fyri jaršfrųšingum o.l., umframt maskinmonnum og handverkarum av ymsum slagi o.ų.

Spurningur nr. 4
Ķ samband viš boringarnar ķ summar hava oljufelųgini leigaš tilsamans 20 hśs/ķbśšir til sķni starvsfólk ķ styttri ella longri tķšarskeiš, tvs. frį tveimum mįnašum upp til 1 įr. Umframt hetta hava felųgini eisini leigaš kųmur į gistingarhśsum eftir tųrvi. Mešalprķsurin fyri hśsini / ķbśširnar hevur veriš umleiš kr. 7.500 um mįnašin. Hesin hevur m.a. veriš įvirkašur av, um innbśgv hevur veriš partur av leigumįlinum.

Komandi įr vita vit enn bert um ta einu boringina. Um so veršur, koma fęrri oljufólk higar, og veršur eftirspurningurin eftir hśsum / ķbśšum tķ eisini minni. Višv. hinum 4 boringunum, oljufelųgini hava įtikiš sęr at bora, er įsett, at tęr skulu verša borašar įšrenn 6 įr eftir, at loyvini vóršu latin, tvs. fyri august 2006.

Nevnast kann, at landsstżriš viš heimild ķ kolvetnislógini hevur mųguleika ķ ręttiliga stóran mun at stżra virkseminum hjį oljufelųgunum ķ Fųroyum. T.d. skal landsstżrismašurin góškenna leišbyggiętlanir, įšrenn fariš veršur undir śtbygging. Taš sama er galdandi fyri framleišsluętlanir. Er taš tį soleišis, at serlig atlit eiga at verša tikin til t.d. bśstašarvišurskifti, kann landsstżrismašurin krevja ętlanina tillagaša samsvarandi.

Spurningur nr. 5
Oljuvinnan er ein av nógvum faktorum, iš įvirka sethśsamarknašin. Hóast eftirspurningurin eftir bśstašum er stórur ķ lųtuni, stavar hesin bert ķ lķtlan mun frį oljuvinnuni. Hetta kann tó broytast, tekur ein verulig oljuvinna seg upp, men taš veldst eisini um tęr oljupolitisku avgerširnar, tiknar verša. Ķ samband viš oljuvinnuna kann eftirspurningurin eftir bśstašum m.a. verša stżrdur gjųgnum krųvini, sett eru oljufelųgunum um at reka virksemiš śr Fųroyum. Fylgt veršur viš, hvussu krųvini ķ kolvetnislógini virka, men enn hevur tķšin samanumtikiš ikki veriš hildin bśgvin til at gera broytingar.

Ašrastašni hava oljufelųg veriš viš til at loysa ųkta eftirspurningin eftir bśstašum.

Spurningur nr. 6
Įvirkanin, oljuvinnan hevur į eftirspurningin, kann t.d. verša lżst viš hagtųlum, iš knżta arbeišsstųšuna hjį fólki, iš eru ķ landinum, koma til landiš ella fara av landinum viš bśstašarstųšu teirra. Sum skilst į Hagstovuni ber taš ikki til at lżsa bśstašarstųšuna, so leingi adressuvišurskiftini ikki eru skipaš. Vinnumįlastżriš arbeišir viš at gera uppskot til lóg um adressuvišurskifti.

At enda kann upplżsast, at Hagstovan ķ samstarvi viš ašalstżrini hevur ętlanir um at fįa til vega eitt betri hagtalsgrundarlag sum heild.

Mįliš avgreitt.