Fyrispurningur um ųkismenningarpolitikk landsstżrisins

100-20 Fyrispurningur til Anfinn Kallsberg, lųgmann, višvķkjandi ųkismenningarpolitikki landsstżrisins

Oršaskifti

Įr 2001, mikudagin 3. oktober, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Finni Helmsdal, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur

Spurningarnir eru hesir:

  1. Hevur landsstżriš oršaš nakra ętlan fyri, hvussu ųkismenningarpolitikkurin skal śtinnast, ella eru ętlanir um at orša slķka ętlan?
  2. Ella ętlar lųgmašur, at ųkismenningarpolitikkurin framhaldandi skal vera eitt fittligt veišitól hjį einstųku landsstżrismonnunum?
  3. Eftir hvųrjum leisti skal/veršur ein slķk mųgulig ętlan oršaš/lųgd?
  4. Hvųr skal gera slķka mųguliga oršing/ętlan, og veršur hendan at meta sum ein reglugerš, iš skal fylgjast av ųllum og fremjast viš opinleika, ella fęr hon bara vegleišandi tżdning, sum nakaš, iš gjųrt veršur fyri at fįa friš?
  5. Ętlar lųgmašur, at frįbošanirnar um t.d. flytingina av Stušulsstovninum og Skipaeftirlitinum, umframt onnur sokallaš ųkismenningartiltųk skulu takast aftur, og at hesi koma viš ķ mųguligu samlašu ųkismenningarętlanini, sum landsstżriš skal orša/leggja ķ nęrmastu framtķš?
  6. Verša atlit at fakligari og ašrari menning tikin, tį metast skal um, hvar stovnar skulu leggjast, og hvųrji atlit heldur lųgmašur eiga at verša tikin ķ hesum sambandi?
  7. Ger lųgmašur ķ sķni meting av ųkismenningarpolitikkinum nakran mun į, um stovnurin er undir skipan, ella hann hevur ligiš į einum staš ķ tķggjutalsįr og er voršin gróšursettur saman viš stavsfólkunum?
  8. Ętlar lųgmašur, at Lųgtingiš og lųgtingsmenn eisini skulu hava eitt orš at siga ķ sambandi viš ętlanir um śtinnan av ųkismenningarpolitikkinum?
  9. Eru ętlanir um at taka granskingardepilin ķ Noršoyggjum viš ķ hetta arbeišiš?
  10. Kann lųgmašur siga nakaš um, hvussu landsstżriš ętlar, at granskingardepilin, arbeiši og royndir tess, skulu koma Fųroyum og fųroyingum til góšar?

Višmerkingar
Nógv hevur veriš sagt og skrivaš seinastu tķšina um śtinta ųkismenningarpolitikk landsstżrisins. Landsstżrismenn, verandi sum fyrrverandi, hava veriš lagdir undir nakaš, sum minnir um ųkisnepotismu. Tķverri hevur onkur landsstżrismašur stašiš fyri skotum fyri geršir, sum ašrir hava framt. Onkur hevur lżst stųšuna višvķkjandi framda ųkismenningarpolitikkinum, sum at landsstżrismenn fara į tilvildarligar og óskipašar rįnsferšir ķ havnargųtum eftir stovnum, sum ein kann taka į bakiš heim til egiš valdųmi.

Tó kann ein gera ta nišurstųšu av oršadrįttinum og skrivingini um hetta mįl, at ųll tykjast vera samd um, at best hevši veriš viš eini greišari og mišvķsari ętlan fyri ųkismenningarpolitikkin. Og at vónir eru um, at hesin kann bęši eydnast og gagna, um hann veršur śtintur skynsamt. Og taš er ķ tķ anda og teirri vón, at fyrispurningurin veršur settur lųgmanni.

Įvķsir stovnar hava veriš nevndir og višgjųrdir, onkur ótespilig sųga sųgd, ikki minst um hvussu starvsfólk eru višfarin, og hvussu onnur nś liva ķ iva, og tķ, sum verri er. Alt hetta, tķ stovnsflytingar verša framdar óskipaš, og tķ įvķsir landsstżrismenn og lųgtingsmenn hava roynt at sęta sķnum.

Taš er eyšsęš, at Havnin stendur fyri skotum, tį so er. Einfalt tķ flestu stovnarnir liggja ķ Havn. Men taš ber yvirhųvur ikki til, at menn fara į fyrilitarleysa stovnsveišu ķ Havn, bara tķ nógvir stovnar eru har. Eins og ųll onnur stovnsveiša mį og skal hendan eisini gerast viš skili, og nógv atlit, bęši faklig og menniskjanslig, eru at taka. Taš kann ikki vera rętt, at almenn starvsfólk ķ Havn nś skulu liva undir so ótryggum korum, at lķkasęla og sįlarligt trżst gerst ein natśrlig avleišing. Sleppa okkara landsstżrismenn at halda fram viš sķnum "móti vali nęrkandi stovnsflytingum", so kunnu vit, nęstan uttan at gera okkum inn į upprunamerkingina av oršatakinum, siga ķ hesum sambandinum, at eingin veit į morgni…….

Hinvegin er taš ręttiliga ivasamt, um ein ger Havnini og borgarum tess nakaš sum helst gagn viš at leggja nżggjar stovnar har. Trżstiš į allar tęnastur, so sum dagstovnar, skślar, ķbśšir, grundųkir, heilsutęnastur o.a. er longu alt ov stórt, og feer hetta bara at ųkjast, um nżggj arbeišsplįss verša lųgd ķ ųkinum. Tķ eigur taš at vera óskrivaš lóg, at stovnar undir skipan verša lagdir uttan fyri Havnina. Men taš er neyvan rętt at višgera verandi stovnar og teir, sum eru undir stovnan, eftir sama leisti.

Ķ ųkismenningarętlanini (ella śtjašaraętlanini), sum er feld nišur ķ samgonguskjališ, er at hóma millum samgongulimir ein andi, ein andi sum ber brį av viršing fyri ųllum fųroyingum. Eisini teimum fųroyingunum, sum bśleikast ķ śtjašaranum. Men valdar sama viršing millum samgongumenn fyri teimum, sum bśgva ķ Havn?

Granskingardepilin
Lišin eru nś trż įr, sķšan granskingardepilin ķ Noršoyggjum fór undir virksemi sķtt. M.a. undir heitinum ųkismenning og slķkum, sum kann tengjast at landsgagnligum menningarętlanum. Fólk frį granskingardeplinum hava veriš frammi višhvųrt, men hava flestu fųroyingar tó framvegis eina kįma ella onga mynd av tķ arbeiši, sum veršur gjųrt har noršuri. Ķ hesum višfangi veršur lżst eftir, ķ hvųnn mun landsins myndugleikar hava sżnt vilja og roynt at gagnnżta śrslit og royndir hjį granskingardeplinum. Ķ hvųnn mun landsins myndugleikar hava hug til at lata taš, sum higar til eru goldnar fżra, fimm milliónir krónur śr landskassanum fyri, koma landi og fólki til góšar. Ja, ķ hvųnn mun landsins myndugleikar vilja og ętla at granskingardepilin skal koma til sķn rętt m.a. viš aktivt at višvirka ķ ųkismenningini.

Annars loyvir undirritaši sęr at heita į lųgmann um at lata tey, sum skulu fyriskipa og samskipa ųkismenningararbeišiš ķ Fųroyum, fyrst og fremst arbeiša viš spurninginum: "Hvķ vit skulu ųkismenna", og eisini royna at svara hesum spurningi. Veršur hetta svariš funniš, veršur lętt at finna śt av, hvussu vit skulu ųkismenna og ķ hvųnn mun. Svara vit ikki spurninginum um hvķ, veršur trupult at finna śt av, hvussu og ķ hvųnn skal ųkismennast.

Taš hevši eisini veriš įhugavert at vita, um lųgmašur heldur, at śtinnanin av ųkismenningini er ein reint fyrisitingarligur spurningur, ella um hetta er nakaš, sum eisini viškemur Lųgtinginum og lųgtingsmonnum.

Į tingfundi 9. oktober varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi 8. november 2001 svaraši Anfinn Kallsberg, lųgmašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar

Lųgmašur hevur fingiš tķggju fyrispurningar frį Finni Helmsdal, lųgtingsmanni. Spurningarnir verša svarašir nišanfyri.  

Spurningarnir eru hesir:

1. Hevur landsstżriš oršaš nakra ętlan fyri, hvussu ųkismenningarpolitikkurin skal śtinnast, ella eru ętlanir um at orša slķka ętlan?

Svar: Sum er, er eingin ętlan gjųrd fyri, hvussu ųkismenningarpolitikkurin skal śtinnast, hetta tķ ųkismenningarpolitikkurin er ikki oršašur enn. Sum kunnugt eru tvey įlit gjųrd sum višgera ųkismenningarpolitikk bęši į stųrru og smęrru plįssunum. Hesi įlit višgera og lżsa ein hóp av ųkismenningarspurningum– og loysnum. Įlitini fara at vera śtgangsstųšiš fyri at orša eina ętlan um ųkismenningarpolitikk.

Lųgmašur hevur sųkt um at fįa jįttan til at seta eitt starvsfólk, sum burturav skal starvast viš ųkismenningarpolitikki. 

2. Ella ętlar lųgmašur, at ųkismenningarpolitikkurin framhaldandi skal vera eitt fittligt veišitól hjį einstųku landsstżrismonnunum?

Svar: Lųgmašur hevur als ongar ętlanir um, at ųkismenningarpolitikkur skal vera veišitól hjį landsstżrismonnum. 

3. Eftir hvųrjum leisti skal/veršur ein slķk mųgulig ętlan oršaš/lųgd?

Svar: Sum nevnt omanfyri, veršur fólk sett at arbeiša viš ųkismenningarpolitikki og taš inniber eisini arbeiši viš at orša uppskot um ętlan fyri ųkismenningarpolitikkinum. 

4. Hvųr skal gera slķka mųguliga oršing/ętlan, og veršur hendan at meta sum ein reglugerš, iš skal fylgjast av ųllum og fremjast viš opinleika, ella fęr hon bara vegleišandi tżdning, sum nakaš, iš gjųrt veršur fyri at fįa friš? 

Svar: Taš er viškomandi landsstżrismašur, sum til eina og hvųrja tķš įsetur politikkin į sķnum ųki. Tį hesin parturin er fingin uppį plįss, veršur nęsta stigiš at finna fram til, hvussu politikkurin skal fremjast ķ verki. Tį er taš, at vit koma til reglugeršir o.l.

Men so leingi vit ikki hava ein oršašan politikk, er taš ov tķšliga longu nś at fara ķ smįlutir.

Spurt veršur, um mįliš er at gera eina reglugerš, sum bert fęr vegleišnadi tżdning, og um taš ķ so fall veršur gjųrt fyri at fįa friš. Um so var, hevši lųgmašur ikki tikiš stig til ķ fyrsta lagi at seta eina śtoyggjanevnd og ķ ųšrum lagi at sųkja um jįttan til starvsfólk, sum burturav skal starvast viš ųkismenningarvišurskiftum.  

5. Ętlar lųgmašur, at frįbošanirnar um t.d. flytingina av Stušulsstovninum og Skipaeftirlitinum, umframt onnur sokallaš ųkismenningartiltųk skulu takast aftur, og at hesi koma viš ķ mųguligu samlašu ųkismenningarętlanini, sum landsstżriš skal orša/leggja ķ nęrmastu framtķš?

Svar: Nei, lųgmašur ętlar ikki at broyta uppį nakrar frįbošanir, og sum kunnugt er talan um mįlsųkir hjį landsstżrismanninum ķ mentamįlum og landsstżrismanninum ķ fiskivinnumįlum. Tó skal her verša sagt, at undir politiska oršaskiftinum er komiš fram, at taš skulu góš argumentir til, sum kunnu forsvara, at nżggir stovnar verša lagdir ķ Tórshavn.  

6. Verša atlit at fakligari og ašrari menning tikin, tį metast skal um, hvar stovnar skulu leggjast, og hvųrji atlit heldur lųgmašur eiga at verša tikin ķ hesum sambandi?

Svar: Taš eiga altķš at verša tikin faklig atlit eins og onnur atlit, tį talan er um at flyta ella seta į stovn nżggjar stovnar. Tį spurt veršur um, hvųrji atlit eiga at verša tikin, veršur mett, at talan veršur um vinnu- og bśskaparlig atlit, mentanarlig atlit, fķggjar- og fyrisitingarlig atlit, eins og starvsfólkapolitisk atlit.

7. Ger lųgmašur ķ sķni meting av ųkismenningarpolitikkinum nakran mun į, um stovnurin er undir skipan, ella hann hevur ligiš į einum staš ķ tķggjutalsįr og er voršin gróšursettur saman viš stavsfólkunum?

Svar: Sum nevnt omanfyri eiga faklig atlit eins og onnur atlit at verša tikin, tį talan er um broytingar ella flytingar av stovnum, og taš eigur eisini at vera galdandi, tį talan er um stovnar sum hava virkaš ķ nógv įr. Harumframt hevur politiski viljin ein avgeršandi tżdning. 

8. Ętlar lųgmašur, at Lųgtingiš og lųgtingsmenn eisini skulu hava eitt orš at siga ķ sambandi viš ętlanir um śtinnan av ųkismenningarpolitikkinum?

Svar: Taš eru politikararnir sum leggja karmarnir, og višvķkjandi fyrsta stiginum ķ ųkismenningarpolitikkinum hųvdu tinglimir hųviš til at bera fram sķna hugsan, tį bęši ųkismenningarįlitiš og śtoyggjaįlitiš vóru višgjųrd ķ ašaloršaskifti į Fųroya  

Lųgtingi. Tį taš snżr seg um śtinnan av einum politikki, so er taš jś śtinnandi valdiš, tvs. landsstżrismašurin į ųkinum, sum hevur įbyrgdina av mįlsųkinum. Tó er taš einki sum foršar fyri einum samskifti viš lųgtingiš, og at lųgtingiš luttekur ķ ųkispolitikkinum.  

9. Eru ętlanir um at taka granskingardepilin ķ Noršoyggjum viš ķ hetta arbeišiš?

Svar: Taš er altķš ein fyrimunur at hoyra tey, sum hava serliga vitan innan tey ųkir, sum verša višgjųrd, og tķ vildi taš veriš natśrligt, at Granskingardepilin onkursvegna luttók ķ arbeišinum. Tó kann einki sigast um, eftir hvųrjum leisti hetta arbeišiš skal skipast.

10. Kann lųgmašur siga nakaš um, hvussu landsstżriš ętlar, at granskingardepilin, arbeiši og royndir tess, skulu koma Fųroyum og fųroyingum til góšar?

Svar: Sum nevnt veršur ein ųkispolitikkur oršašur og settur ķ verk. Granskingardepilin kann ķ hesum hųpi fįa ein sentralan tżdning, tķ depilin liggur inni viš einari vitan, sum kann tryggja, at ųkismenningin fer fram į ein skilagóšan hįtt. Depilin hevur tętt samstarv viš lķknandi stovnar ķ hinum noršurlondunum.

Landsstżriš ętlar, at arbeišiš og royndirnar į Granskingardeplinum skulu koma Fųroyum til góšar serliga innan vinnu- og bśskaparųkiš. 

Višmerkingar
Undir višmerkingunum veršur spurt, um sama viršing valdar millum samgongumenn fyri teimum, sum bśgva ķ Havn, sum fyri teimum sum bśgva ķ śtjašaranum. Til taš er at siga, at samgongan viršir allir borgarar, og mįliš um at hava ein virknan ųkismenningarpolitikk vķsir beinleišis, at dentur veršur lagdur į, at so er.

Undir višmerkingunum veršur eisini spurt um, ķ hvųnn mun landsins myndugleikar hava sżnt vilja og roynt at gagnnżta śrslit og royndir hjį Granskingardeplinum. Fyri taš fyrsta er taš umrįšandi at višmerkja, at Granskingardepilin fyri Ųkismenning ķ hesi trż įrini hevur nżtt tżšandi part av arbeišinum til at gróšurseta stovnin og fįa ķ lag sambond viš vinnulķv, kommunur o.o. ķ Fųroyum og ikki minst viš granskingarstovnar uttanlands.

Sum skilst venda myndugleikar sęr javnan til Granskingardepilin. Starvsfólk frį Granskingardeplinum hava luttikiš ķ arbeišinum višvķkjandi Śtoyggjaįlitinum og Įlitinum um ųkismenning. Tey undirvķsa į hęgri stigi, hava samstarv į altjóša stųši, og depilin hevur eisini veriš bišin um hoyringssvar ķ sambandi viš uppskotini um vinnugrunn, granskingargrunn og śtjašaragrunn. Harumframt hevur Granskingardepilin tętt samstarv viš kommunufelųgini og umleiš 30 kommunur, sum eru viš til at fķggja verkętlanina. Virkaš veršur fyri at menna hetta sambandiš og at leggja ķ fastar karmar, hvųnn leiklut Granskingardepilin fyri Ųkismenning skal hava framyvir. 

Višvķkjandi virkseminum hjį granskingardeplinum kann upplżsast, at hann ķ 2000 gjųrdi eina kanning av bśskaparligu endurreisingini av fųroyska samfelagnum eftir kreppuna ķ nųkrum av okkara stųrstu plįssum. Ķ įr snżr hųvušsverkętlanin seg um nakrar av smęrru kommununum, og komandi įr er hųvušsevniš ungdómurin og śtjašarin. Saman viš vinnuni veršur arbeitt viš einari verkętlan innan fųrleikamenning į fiskivinnuųkinum, hvųrs mįl er at tryggja, at fiskivinnan bęši į sjógvi og landi fęr tilgongd av fólki, iš kann vera grundarlagiš undir eini kappingarfųrari vinnu. Fyrst ķ komandi įri skipar granskingardepilin fyri einum stórum seminari saman viš bįšum kommunufelųgunum, har spurningurin um kommunur og kommunubygnaš veršur umrųddur.

Sum oršiš sigur, er gransking ikki lųtuverk, men sum sęst omanfyri ber longu nś til at vķsa į fleiri tiltųk, sum granskingardepilin hevur stašiš fyri og sum myndugleikar og vinnulķv hava og kunnu gagnnżta.

Mįliš avgreitt.