Fyrispurningur um sįttmįlabrot

100-32 Fyrispurningur til Anfinn Kallsberg, lųgmann, um sįttmįlabrot

Oršaskifti

Įr 2001, frķggjadagin 2. november, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Hergeir Nielsen, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur

  1. Hvat hevur landsstżriš gjųrt fyri at stųšga dįlkingini av geislavirknum evnum ķ fųroyskum sjógvi?
  2. Hvat hevur landsstżriš gjųrt fyri at krevja, at OSPAR-sįttmįlin veršur hildin?
  3. Hvųrjar tilbśgvingarskipanir hava fųroyingar ķ sambandi viš vanlukkur av geislavirknum evnum?

Višmerkingar
23. oktober 1998 samtykti Lųgtingiš, at landsstżriš skuldi męla rķkismyndugleikunum til at seta ķ gildi fyri Fųroyar Millumlandasįttmįlan um Havumhvųrvisvernd fyri Landnyršingsatlantshav.

(Convention for the Marine Environment of the North-East Atlantic) - ķ vanligari talu nevndur OSPAR sįttmįlin.

Sįttmįlin hevur til endamįls at fremja allar fyriskipanir, sum eru mųguligar til tess at fyribyrgja og vinna į dįlking av havinum. Fyri at varšveita heilsu hjį fólki og vistskipanirnar ķ havinum, hevur sįttmįlin harafturat til endamįls at fremja neyšugar fyriskipanir til tess at verja havųkiš móti skašaįrinum, sum kunnu standast av mannaįvum.

Sįttmįlin inniheldur eitt forboš ķ móti at brenna ella sųkkja burturkast ķ haviš. Harumframt bannar sįttmįlin sųkking av kloakkevju ķ haviš umframt sųkking av geislavirknum burturkasti ķ minsta lagi 15 įr frį 1 januar 1993 at rokna.

Ķ einum tilmęli um at seta OSPAR sįttmįlan ķ gildi fyri Fųroyar segši Heilsufrųšiliga Starvsstovan:

"Taš hevur tżdning fyri alla okkara umhvųrvisvernd, at Fųroyar luttaka positivt og aktivt ķ arbeišnum viš at menna altjóša konventiónir, sum eru galdandi į okkara leišum, og sum fyrst og fremst hava til endamįls at verja okkara felags havumhvųrvi, so taš ķ minst mųguligan mun veršur dįlkaš av menniskjans įvum."

Harafturat er beinleišis įsett ķ sįttmįlanum, at taš er bannaš at sųkkja lįg- og millumgeislavirkin evni ķ sįttmįlaųkinum ķ minst 15 įr frį 1. januar 1993 at rokna.

Umhvųrvisstovnurin Wiese ķ Paris hevur gjųrt eina ES-frįgreišing og har stašfest, at eitt óhapp į Sellafield kann fįa įlvarsamari avleišingar enn tęr, iš stóšust av spreingingini ķ Tjernobyl fyri 15 įrum sķšan.

Upplżst veršur, at geislavirkna dįlkingin frį Sellafield-verkinum liggur oman fyri įstingarnar ķ OSPAR-samtyktini um vernd av vistfrųšini ķ havinum, og gerast avleišingarnar av einum leka sjįlvsagt munandi meira įlvarsligar.

Umframt OSPAR-samtyktina, sum Fųroyar hava samtykt, hava fleiri umhvųrvisfelagsskapir og fleiri vištųkur ašrastašni frį til brestsku stjórnina kravt, at verkiš veršur nišurlagt.

Trķggjar frįgreišingar frį bretska kjarnorkueftirlitinum hava įvķst ķtųkilig mistųk į Sellafield- verkinum, har trupulleikar eru av eftirlitinum viš serligum plutonrķkum atombrennievni, sum veršur vunniš burtur śr brśktum brennievni frį ųšrum kjarnorkuverkum.

Stjórin og ein rųš av starvsfólki hansara į Sellafield eru sųgd śr starvi, og onnur sett viš. Hóast hetta, so er įlitiš til, at trygg višurskifti kunna valdaš, lķtiš.

Dįlkingin frį Sellafield lekur śt ķ haviš og guvar upp ķ luftina, og stórar nųgdir av geislavirknum evnum verša mįldar ķ Noršsjónum, framviš norsku strondini og ķ fųroyskum og grųnlendskum sjógvi. Stųrsti parturin av geislavirknum evnum ķ arktiskum ųki stavar frį evnum, iš leka śt frį Sellafield.

Danski umhvųrvismįlarįšharrin hevur sagt, at fųroyskur sjógvur veršur dįlkašur av geislavirknum evnum frį Sellafield-verkinum, og vit fųroyingar kunna so bara gita um nųgdirnar av hesum evnum ķ fiski, hvali, kópi, skeljadjórum o.ų. vųkstri ķ fųroyskum sjógvi.

Hildiš veršur, at fųroyskir myndugleikar og fųroysk fiskivinna ikki kunna liva viš, at ivi tekur seg upp um dygdina į fųroyskum fiski, sum fųroysk skip leggja upp śr fųroyskum sjógvi. Fųroyskur sjógvur, sum annars er skrįsettur sum heimsins reinasti, er sostatt ķ stórum vanda fyri skašiligari og vandamiklari dįlking.

Noršurlendsku umhvųrvismįlarįšharrarnir hava nś fleiri feršir gjųrt bretsku stjórnina varuga viš, at teir óttast višurskiftini į Sellafield, og at neyšugt er viš vķšfevndum įtųkum beinanvegin fyri at bųta um trygdina.

Lųgtingiš samtykti annars ķ 1988:
at virka ķmóti Dounrey-ętlanini,
at taka mįliš upp ķ Noršurlanda Rįšnum,
at taka mįliš upp mótvegis donsku stjórnini,
at taka mįliš upp mótvegis bretsku stjórnini,
at kanna sjógvin og luftina kring Fųroyar fyri geislavirkni viš jųvnum millumbili,
at gera uppskot til eina tilbśgvingar- og bjargingarętlan ķ sambandi viš kjarnorkuvanlukkur ķ seinasta lagi 1. januar 1991, og
at skipa eina sķnįmillum įvaringarskipan, um so varš, at ein kjarnorkuvanlukka skuldi hent viš vanda fyri fųroyska samfelagiš.

Lųgtingiš samtykti ķ 1990:
at mótmęla goymslu av kjarnorkubrennievni ķ Dounrey,
at taka mįliš upp saman viš donsku, norsku, svensku, ķslendsku stjórnunum og grųnlendska landsstżrinum,
at lųgtingiš viš serligari nevnd skuldi samskipa bardagan og mótmęlini móti goymsluni,

Įhugavert er at vita, hvųrji stig lųgmašur hevur tikiš ķ hesum mįli

Og įhugavert er at vita, um landsstżrismašurin ķ umhvųrvismįlum hevur sagt sķna hugsan um hesi mįl į rųttum staš, og hvųrji stig hann mųguliga hevur tikiš fyri at ganga ķ móti įganginum frį bretskum myndugleikum ķ sambandi viš geislavirksemi į Sellafield.

Į tingfundi 6. november 2001 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi 12. desember 2001 svaraši Anfinn Kallsberg, lųgmašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar

Til nr. 1.
Sum nevnt ķ višmerkingunum til fyrispurningin hava noršurlendsku umhvųrvismįlarįšharrarnir višgjųrt Sellafield mįliš fleiri feršir. Sķšani mįliš tók seg upp av įlvara ķ 1998, hava teir trķggjar feršir ķ felag heitt į ensku myndugleikarnar um at tįlma śtlįtinum.

Lųgmašur hevur fleiri feršir į noršurlendskum fundum reist mįliš um tżdningin av einum reinum havumhvųrvi. Seinast lųgmašur tók hetta mįliš upp var į fundi millum noršurlendsku forsętisrįšharrarnar og stjórnarleišararnar śr Fųroyum, Grųnlandi og Įlandi ķ Keypmannahavn 29. okt. 2001 ķ sambandi viš įrsfund Noršurlandarįšsins.

Į hesum fundi greiddi lųgmašur m. a. frį fųroysku sjónarmišunum um reint havumhvųrvi, og nevndi, viš tżšiligari įbending į Sellafield, at taš, iš dįlkar og sum hóttir okkara hav, kemur uttanķfrį inn į okkum. Ķ oršaskiftinum, iš varš um talu lųgmanns, fekk Sellafield drśgva umrųšu, og fundurin varš sera atfinningarsamur at hesum verki. Semja fekst um, at allir stjórnarleišarar skulu tryggja, at umhvųrvisrįšharrarnir ķ Noršurlondum taku tey neyšugu stigini ķ hesum sambandi.

Geislavirkin evni frį Sellafield feršast viš havstreymunum frį Ķrlandshavinum inn ķ Noršsjógvin og noršur fram viš norsku strondini. Nakaš fer vķšari noršur móti Svalbarš og bendir vesturį móti Grųnlandi. Sķšan feršast evnini sušureftir viš Eysturgrųnlandsstreyminum og nęrkast aftur okkara leišum. Hetta tekur tó langa tķš, og į vegnum tynnast tey geislavirknu evnini nógv viš at verša blandaš viš annan sjógv.

Fųroyskt sjóųki er sostatt lķtiš merkt av geislavirkni frį endurvinningarverkum samanboriš viš nógv ųki ķ nįnd av okkum. Hetta hevur okkara fremsti havfrųšingur, Bogi Hansen, lżst ķ bókini Haviš.
Į fundinum, sum umhvųrvismįlarįšharrarnir hųvdu į vįriš 2000 ķ Keypmannahavn, gjųrdi Eyšun Elttųr, landsstżrismašur ķ umhvųrvismįlum, kortini vart viš, at fųroysku myndugleikarnir stśra fyri framhaldandi virkseminum og śtleišingunum frį Sellafield verkinum, og at vit eru viš ķ noršurlenskum įtųkum fyri at fįa bretar at basa trupulleikanum.

Mįliš var seinast į skrįnni į rįšharrafundi ķ Keypmannahavn tann 30. oktober ķ įr. Norski umhvųrvismįlarįšharrin bošaši tį frį, at norsku umhvųrvismyndugleikarnir kanna lųgfrųšiligu sķšuna av mįlinum. Hvųrt eitt ręttarmįl hevur nakran mųguleika, vóru lond ikki į einum mįli um. Men ųll noršurlond vóru tó samd um, at eitt framhaldandi politiskt trżst į ensku myndugleikarnar er neyšugt og tżdningarmikiš.

Eisini į įrsfundinum ķ NEAFC ķ november ķ įr gjųrdi Noreg vart viš spurningin um Sellafield og hevur sķšan sent ųllum NEAFC limalondum eitt kunningarrit um sķna stųšu ķ mįlinum. Sellafield mįliš veršur vęntandi framvegis į dagsskrįnni į fleiri millumlanda fundum ķ framtķšini, m.a. į nęstu Noršsjóvarrįšstevnuni ķ Bergen ķ mars 2002.

Fųroyar hava sostatt hųvi at gera vart viš sķni sjónarmiš ķ slķkum hųpi. Landsstżriš hevur tikiš undir viš teimum felags įtųkunum, sum noršurlond hava skipaš fyri. Umrįšandi er, at Fųroyar gerast sjónligari sum land, iš er viš til at verja havumhvųrviš.

Ikki minst eiga vit at kunna tryggja keyparunum, at okkara fiskavųrur framvegis stava frį heilsugóšum tilfeingi śr reinum sjógvi. Rįšharrarįšstevnan um Noršuratlantshaviš, sum Landsstżriš skipaši fyri ķ juni ķ įr ķ Fųroyum saman viš Noršurlendska Rįšharrarįšnum, var eitt ķtųkiligt stig į hesari leiš, og veršur nęsta Noršuratlantsrįšstevnan hildin ķ Hetlandi ķ 2003.

Tį mįlsųkiš havumhvųrviš veršur yvirtikiš, sum ętlanin er, fįa Fųroyar helst eisini betri hųvi enn higartil - sum fiskivinnutjóš - at gera okkara sjónarmiš um vernd av havumhvųrvinum galdandi ķ millumlandahųpi.

Til nr. 2.
Fyrispurningurin hevur heiti "Sįttmįlabrot", og vķst veršur til įsetingina ķ OSPAR sįttmįlanum um, at sųkking av geislavirknum burturkasti er bannaš. OPSAR sįttmįlin bannar sųkking av m.ų. geislavirknum burturkasti, men henda įseting er ikki avgerandi, tį iš talan er um Sellafield. Dįlking viš geislavirknum evnum av virkseminum frį Sellafield verkinum snżr seg nevniliga ikki um sųkking av geislavirknum burturkasti, men um frįrensl frį verkinum śt ķ Ķrska haviš.

Markviršini fyri geislavirkin evni ķ śtlįtinum frį Sellafield ętlar bretska umhvųrvismįlastżriš at halda į nśverandi stųši fram til 2006. Hetta hevur elvt til rumbul, tķ OSPAR londini samdust ķ 1998 um at hava sum mįlsetning, at minka śtleišingarnar av geislavirknum evnum soleišis, at geislavirkniš ķ havinum var į einum nįtśrligum stųši um eitt ęttarliš ella um 20 įr. At bretar ętla at halda nśverandi markviršir til 2006, er tó neyvan nakaš beinleišis brot į sįttmįlan.

Til nr. 3.
Ķ 1996 byrjaši ein granskingarverkętlan į Nįttśruvķsindadeildini, sum hevši viš sęr, at mįtitól fyri geislavirkni vóršu sett upp ķ Fųroyum. Mįtitólini vóru knżtt at eini telefon soleišis, at um nakaš var į vįsi, so vóru boš send lųgregluni. Ętlanin var helst, at ein ręttilig tilbśgvingarskipan skuldi fįast at virka, men óvist er, hvussu hetta hilnašist. Mįtingar verša enn gjųrdar viš įvķsum millumbili, men upprunaliga "early warning" skipanin er ikki til longur. Tilbśgvingarbólkurin undir Fiskimįlastżrinum, sum arbeišir ķ lųtuni, fer at višgera henda spurningin.

Mįliš avgreitt.