Fyrispurningur um blašlżsingar

100-36 Fyrispurningur til Hųgna Hoydal, landsstżrismann, višvķkjandi hvussu ólķka ymsu fųroysku blųšini verša stušlaš

Oršaskifti

Įr 2001, tżsdagin 13. november, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Finni Helmsdal, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

Spurningur mķn er:
Heldur landsstżrismašurin taš er rętt, at bert įvķs fųroysk blųš fįa almennar lżsingar? Serliga tį hugsaš veršur um, at somu blųš, iš fįa almennu lżsingarnar, hava tętt tilknżti til politiskar flokkar, og tķ eisini fįa ella hava mųguleika fyri at fįa part ķ studninginum til politiskt virksemi?

Višmerkingar
Į sķšu 373 ķ uppskotinum til fķggjarlóg 2002 stendur undir 10.14.1.02, iš snżr seg um studning til politiskt virksemi og upplżsing, at upphęddin veršur bżtt millum flokkarnar og uttanflokka tingmenn eftir atkvųšutalinum seinasta lųgtingsval. Peningurin kann nżtast til………og śtgįvu av blųšum.

Eg skilji tekstin soleišis, at flokkar og tingmenn kunnu nżta sķn lut av studninginum til politiskt virksemi til blašśtgįvu, og at taš tķ er legalt hjį einum flokki at nżta so nógv honum lystir til slķkt virksemi. Hetta kann eisini tulkast soleišis, at bert blųš viš tilknżti til politiskar flokkar hava mųguleika fyri almennum studningi.

Hóast meiri enn ein landsstżrismašur hjį Tjóšveldisflokkinum hava bošaš frį, at studningsmynstriš til blašśtgįvu eigur at verša broytt, so er einki gjųrt viš hetta enn. Heldur hava landsstżrismenn hjį Tjóšveldisflokkinum eins og ašrir bert gjųrt sķtt til, at gjógvin veršur stųrri. Skilt soleišis, at teir ķ dagliga virksemi sķnum hava ųkt um almenna stušulin til floksblųšini, mešan onnur so at siga einki hava fingiš. Her hugsi eg sjįlvsagt um almennar lżsingar. Sosialurin og Dimmalętting eru so at siga ķ hvųrjari śtgįvu į tremur viš almennum lżsingum. Dagblašiš, sum er landsins minsta landsblaš, somuleišis. Landsins minsta landsblaš veršuir sostatt stušlaš alment bęši į ein og annan hįtt. Mešan ein almenn lżsing ķ Oyggjatķšindum er sum lundi į jólanįtt, og fęr taš blašiš tķ als ongan almennan stušul.

Um grundgevingin fyri at fylla Sosialin og Dimmu viš almennum lżsingum er tann, at hesi blųš vera mest lisin, hvķ fęr landsins minst lisnaš blaš so hópin av almennum lżsingum? Ella er taš soleišis, at treytin fyri at fįa almenna lżsing er, at blašiš er politiskt heft? Hevur landsstżriš nakra ętlan um at fremja broytingar ķ lżsingarpolitikki sķnum, ella veršur kraviš um politiskan lit framhaldandi heft at mųguleikanum at fįa almenna lżsing. Hevši taš ikki veriš meira viršiligt og ręttvķst, um fųroysk blųš gingu undir somu treytum. Soleišis at skilja, at antin fįa ųll ella eingin.

Um lųgtings- og landsstżrismonnum ikki dįma Oyggjatķšindi, hvķ skriva teir so ķ blašiš?

Į tingfundi 14. november 2001 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi 13. desember 2001 svaraši Hųgni Hoydal, landsstżrismašur fyrispurninginum soleišis:

Svar

Spurningurin er settur til mķn sum landsstżrismašur ķ lógarmįlum. Beinanvegin kann slįast fast, at neyvar lógir ella reglur finnast ikki um ųll tey višurskifti, iš spyrjarin reisir ķ fyrispurninginum. Tķ er svariš ķ stóran mun bygt į metingar hjį undirritaša.

Svariš veršur bżtt sundir ķ 4 partar:

  1. Lógir og reglur į ųkinum
  2. Meting um góšan fyrisitingarsiš
  3. Meting um ķtųkiligu stųšuna og spurningarnar, iš verša reistir ķ višmerkingunum til fyrispurningin
  4. Samanumtųka og kęrumųguleikar

1. Lógir og reglur į ųkinum

Lógargrundarlagiš um almennar kunngeršir er lógin um alment kunngeršarblaš, sum fekk gildi 1. oktober ķ 1988. Lógin sigur, at landsstżriš gevur śt alment kunngeršarblaš og hon įsetur m.a. at:

"Ķ Kunngeršablašiš skulu allar lųgtingslógir og kunngeršir, reglugeršir og ašrar almennar fyriskipanir yvirhųvur givnar av landsstżrinum lżsast.
Ķ kunngeršablašiš kunnu eisini upptakast:

  1. Lżsingar, frįbošanir o.t. frį tķ almenna.
  2. Kunngeršir, reglugeršir og ašrar almennar fyriskipanir yvirhųvur frį ųšrum almennum stovnum enn landsstżrinum og frįbošanir frį privatum ķ ręttarvišurskiftum."

Henda lógin avloysti gomlu skipanina, har alt varš lżst ķ Fęrų Amts Tidende (Dimmalętting).

Taš, sum skal lżsast ķ Kunngeršarblašnum, eru ręttarliga bindandi kunngeršir. Og hóast lógin heimilar ųšrum lżsingum, so hevur Kunngeršarblašiš ikki veriš brśkt til eitt nś starvslżsingar og annaš kunningartilfar frį almennum stżrum og stovnum.

Tį taš almenna lżsir ašrastašni enn ķ kunngeršarblašnum – og taš er hetta, sum spyrjarin vķsir til – so er talan um fyrisitingarligar avgeršir.

2. Meting um góšan fyrisitingarsiš

Endamįliš viš eini lżsing er at kunna almenningin ella partar av almenninginum um eitthvųrt, og tį ein almennur myndugleiki skal lżsa alment viš onkrum, skal hann gera hetta – eins og alt annaš sum hann ger – į fullgóšan hįtt.

Taš er įbyrgdin hjį avvaršandi landsstżrismanninum og hansara fyrisiting, at tęr neyšugu grundgevingarnar eru til stašar og hóskandi atlitini eru tikin, tį almennar lżsingar verša gjųrdar į teirra įbyrgdarųki.

Metingin, tį lżsast skal, eigur at byggja į kunningarsjónarmiš og įbyrgd fyri umsiting av almennum peningi. Hvussu veršur lżst best til almenningin, og hvussu fęst mest fyri peningin? Hvussu ofta og nęr skal lżsast?

Tį taš snżr seg um eitt nś starvslżsingar kunnu vit siga, at tį ein almennur myndugleiki lżsir eitt starv leyst, skal hann lżsa soleišis viš tķ, at rķmilig orsųk og saklig grundgeving er fyri at meta, at tey flestu sum hugsa um at sųkja jśst hetta slagiš av starvi, frętta, at nś er mųguleikin har og kunnu fįa allar neyšugar upplżsingar.

Lżsir eitt stżri ella ein stovnur somikiš illa viš leysa starvinum, at bert fį fįa fręnir av tķ, rųkir hann ikki sķna uppgįvu į fullgóšan hįtt, tķ at so hava ųll ikki eins góšan mųguleika at sųkja. Og lżsir hann meira enn sakliga kann grundgevast fyri, so er hann ikki nóg tilsķggin viš almennum peningi.

3. Meting um ķtųkiligu stųšuna og spurningarnar, iš verša reistir ķ višmerkingunum til fyrispurningin.

Taš er ein sannroynd, at taš er ógvuliga ymiskt, hvussu nógv hitt almenna lżsir ķ fųroysku blųšunum.

Ein leyslig kanning bendir į, at taš almenna lżsir nógv mest ķ teimum bįšum blųšunum viš stųrstu upplųgum og śtgįvutķttleika. Og somuleišis tykist spyrjarin at hava rętt ķ, at taš er ymiskt, hvussu lżst veršur ķ ųšrum blųšum.

Męr vitandi eru ongar samanberandi kanningar gjųrdar av lesarafjųldini hjį fųroysku blųšunum. Tį so er, hevur einstaki lżsarin ikki annaš at halda seg til, enn egnar metingar, tį hann velur, hvar hann skal lżsa.

Avgerandi er sostatt, at avgeršin um at lżsa ķ įvķsum mišlum er bygd į sakligar og haldgóšar grundgevingar – t.e. į góšan fyrisitingarsiš.

Undirritaši skal ikki gera śrskurš um įvķs dųmi. Men eg skal eftir fųrimuni svara teimum ķtųkiligu spurningum, iš spyrjarin setur fram – eisini ķ višmerkingunum.

a) "Heldur landsstżrismašurin taš er rętt, at bert įvķs fųroysk blųš fįa almennar lżsingar? Serliga tį hugsaš veršur um, at somu blųš, iš fįa almennu lżsingarnar, hava tętt tilknżti til politiskar flokkar, og tķ eisini fįa ella hava mųguleika fyri at fįa part ķ studninginum til politiskt virksemi?"

Nei, eg haldi taš ikki vera rętt at bert įvķs blųš fįa almennar lżsingar. Taš avgerandi er, sum įšur nevnt, at taš almenna kunnar best mųguligt fyri pengarnar og at avgeršin um at lżsa, er bygd į haldgóšar grundgevingar hjį fyrisitingini.

Almennar lżsingar mugu ikki gerast eitt nś ein huldur studningur, sum blųšini eiga at fįa, men ein marknašur, sum tey eiga at vinna sęr lut ķ.

Eg kann geva spyrjaranum rętt ķ, at sųguliga hava summi blųš helst vunniš sęr ein marknašarligan fyrimun, eisini viš stušli frį politiskum flokkum – og sum alment lżsingarblaš. Men taš eigur ikki av hesi grund at verša eitt politiskt mįl ķ dag at taka dagar ķmillum blųšini.

Eg haldi heldur ikki, taš er rętt at tengja spurningin um almennar lżsingar saman viš stušlinum, sum politisku flokkarnir fįa til upplżsing. Ętlanin viš tķ studninginum er, at flokkarnir eftir egnari avgerš kunnu nżta hann til eitthvųrt slag av vanligum politiskum virksemi. Og landsstżriš leggur seg ikki śt ķ, hvussu teir brśka peningin.

Eyšvitaš hava blųš viš floksstušli ein peningaligan fyrimun, men afturfyri fįa tey eisini tann vansan, at almenningurin kann ivast ķ, hvussu óheftur tķšindaflutningurin hjį teimum er.

b) "Um grundgevingin fyri at fylla Sosialin og Dimmu viš almennum lżsingum er tann, at hesi blųš vera mest lisin, hvķ fęr landsins minst lisna blaš so hópin av almennum lżsingum? Ella er taš soleišis, at treytin fyri at fįa almenna lżsing er, at blašiš er politiskt heft?"

Eg kann ikki taka dagar ķmillum ella gera nišurstųšur um ķtųkilig dųmi. Eru ķtųkiligar kęrur kann eg vķsa til pkt. 4 ķ hesum svari.

c) "Hevur landsstżriš nakra ętlan um at fremja broytingar ķ lżsingarpolitikki sķnum, ella veršur kraviš um politiskan lit framhaldandi heft at mųguleikanum at fįa almenna lżsing."

Landsstżriš hevur ongan lżsingarpolitikk, og soleišis skal taš eftir mķnum tykki eisini vera. Hetta at lżsa alment er ein partur av vanliga virkseminum og fyristingini hjį tķ almenna, og taš er eftir mķnum tykki ikki eitt ųki sum eigur at verša fevnt av einum politikki. Stovnarnir skulu lżsa so sum teir meta bķligast og best.

Annaš mįl er so, at landsstżriš sum heild eigur at hava ein kunningarpolitikk ella nakrar leišreglur fyri, hvussu almenningurin veršur best kunnašur um taš, sum hendir ķ fyrisitingini. Hetta haldi eg, eigur at gerast sum skjótast.

d) "Hevši taš ikki veriš meira viršiligt og ręttvķst, um fųroysk blųš gingu undir somu treytum. Soleišis at skilja, at antin fįa ųll ella eingin."

Sum eg havi fųrt fram, so haldi eg ikki at taš hevši veriš betri ella meira ręttvķst, um taš var soleišis at annašhvųrt lżsir hitt almenna ķ ųllum blųšum ella ongum.
Varš lżst ķ ųllum blųšum, hevši taš veriš ein óbeinleišis studningur til ųll blųšini, uttan mun til dygd og śtbreišslu. Taš hevši veriš ein fjaldur almennur stušul, sum neyvan hevši gagnaš endamįlunum um eina fręlsa og óhefta pressu, sum skapar sęr sķn leiklut ķ almenninginum.

Varš hinvegin valt ikki at lżsa ķ nųkrum blaši – um hitt almenna til dųmis einans lżsti ķ Kunngeršablašnum - hųvdu krųvini um fullgóša kunning neyvan veriš fylgd.

Vit eiga eftir mķnum tykki ongantķš at sleppa krųvunum um įbyrgd hjį almennum myndugleikum fyri, at tęr avgeršir, iš verša tiknar, eru sakligar og vęl grundgivnar eftir góšum fyrisitingarsiši. Taš er taš tżdningarmesta ķ at skapa ręttartrygd og įlit į almennar myndugleikar. Taš er eins tżdningarmikiš og sjįlvar lógirnar og reglurnar, sum eru karmar, iš fįa sķtt veruliga innihald viš góšari fyrisiting.

Eftir mķni meting er taš skeivt at lata blųšunum nakaš slag av almennum stušli, tķ hann kemur altķš so ella so at virka avlagandi. Blųšini eiga at fįa betri umstųšur og eins góšar karmar, tķ vit skulu tryggja eitt frķtt og fręlst oršaskifti og taš er umrįšandi at vit hava fleiri blųš.

Men taš eigur eftir mķnum tykki at gerast viš at betra śtbreišslumųguleikarnar hjį blųšunum, so allir fųroyingar fįa eins góšar mųguleikar at lesa blųšini – uttan mun til, hvar teir bśgva ķ landinum.

Eg haldi, at taš er ręttast, at Postverkiš fęr stušul til at gera śtberingina ódżrari og javnsetta fyri ųll.

4. Samanumtųka og kęrumųguleikar

Eg eigi ikki sum landsstżrismašur ķ lógaralum at svara ella taka dagar ķmillum ķtųkilig dųmi um lżsingar frį ymsum myndugleikum ķ hesum fyrispurningi. Havi ķstašin lagt dent į, hvųrji krųv almennir myndugleikar ganga undir, tį teir lżsa ķ blųšum og fjųlmišlum.

Samanumtikiš kann sigast, at taš er ķ strķš viš góšan fyrisitingarsiš um so er, at partapolitisk atlit verša tikin til, hvussu taš almenna lżsir. Taš skal ikki koma fyri.

Eru ķtųkilig kęrumįl um slķkar avgeršir, eiga tey at verša beind til eftirlitsmyndugleikarnar sum eru įvķkavist lųgmašur, landsstżrismįlanevnd ella Lųgtingsins umbošsmašur. 

Mįliš avgreitt.