Fyrispurningur um barnaansingarvišurskifti

100-6 Fyrispurningur til Helenu Dam į Neystabų, landsstżrismann, višvķkjandi barnaansingarvišurskiftum

Įr 1998, 21. oktober, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Kristian Magnussen, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

F y r i s p u r n i n g u r

  1. Hvat ętlar landsstżriš at gera fyri at nųkta tųrvin į barnaansingarplįssum, nś taš vķsir seg, at tann jįttan, iš landsstżriš ętlar at seta av til barnaansing į komandi fķggjarlóg, ikki er nóg stór til, at tęr umsóknir, iš landsstżriš hevur liggjandi um nżggj ansingartilboš, kunnu jįttast?
  2. Hvussu nógvar umsóknir um góškenning og fķggjarligan stušul til nżggj ansingarplįss hevur landsstżriš liggjandi, og hvussu nógvar av hesum kann landsstżriš jįtta viš tķ upphędd, iš landsstżriš skjżtur upp at seta av į fķggjarlógini komandi įr?
  3. Metir landsstżriš seg ikki at hava skyldu at nųkta verandi tųrv į ansingartilbošum sum fylgja av, at śrtreišslubżtiš millum land og kommunur varš broytt fyri 1998 og 1999 fyri at nųkta tųrvin?
  4. Hvųrjar tankar hevur landsstżriš um, at foreldur ikki sleppa til arbeišis vegna vantandi barnaansing, samstundis sum at landsstżriš tosar um at ųkja um inntųkurnar ķ samfelagnum?
  5. Hevur landsstżriš nakrar ętlanir um framyvir at tryggja teimum bųrnum, iš hava tųrv į ansing, ansingartilboš, og um so er, hvųrjar eru hesar ętlanir?

Višmerkingar:
Seinastu mongu įrini hevur veriš trupult og eisini ógjųrligt hjį nógvum foreldrum at fįa nųktandi barnaansingartilboš, og hóast fleiri kommunur seinastu įrini hava sett meiri pening av til barnaansing, hevur ta veriš trupult at fįa landsstżriš at jįtta sķn part av rakstrinum.

Tį taš ikki var mųguligt at fįa neyšugu jįttanina setta į fķggjarlógina fyri 1998, soleišis at landsstżriš kundi jįtta tęr umsóknir, iš taš hevši liggjandi, fyrislóg undirritaši, iš tį var landsstżrismašur ķ almanna og heilsumįlum, at broyta śtreišslubżtiš millum land og kommunur soleišis, at kommunuparturin av rakstrarśtreišslunum vaks śr 30% upp ķ 35%, og at landskassans partur minkaši samsvarandi. Hetta fór at gera landskassans part av śtreišslunum góšar 5 mió.kr. bķligari, og kommununar part samsvarandi dżrari. Endamįliš var fyrst og fremst at nżta henda pening til at jįtta tęr umsóknir, iš landsstżriš hevši liggjandi. Vi ųšrum oršum komu kommunurnar sostatt sjįlvar at fķggja ųktu ansingartilbošini.

Hóast kommunurnar mótmęltu hesi ętlan, iš kom at įleggja teimum stųrri fķggjarligar byršar, so varš uppskotiš samtykt ķ lųgtinginum, tó viš tķ avmarking at broytt śtreišslubżti bert var galdandi fyri 1998 og 1999.

Henda avmarking varš gjųrd eftir ynski kommununar, iš fųrdu fram, at įlitiš um framtķšar kommunubygnašin tį var lišugt, og at fķggjarligu višurskiftini millum land og kommunur tį skuldu takast til višgeršar.

Undir višgeršini av uppskotinum bleiv fųrt fram, bęši mnunnliga og ķ višmerkingunum til lógaruppskotiš, at endamįliš viš uppskotinum var at nżta part av tķ sparing, iš landskassin fekk, til at nųkta tųrvin į barnaansing. Fleiri lųgtingslimir, bęši ķ samngongu og andstųšu, vóru sera ivasamir, um teir fóru at atkvųša fyri uppskotinum, tķ uppskotiš įlegši kommununum fleiri śtreišslur. Hųvušsorsųkin, til at uppskotiš bleiv samtykt ķ lųgtinginum, var, at peningurin skuldi nżtast til at nųkta tųrvin į barnaansingarplįssum.

Kommunurnar, iš hųvdu umsóknir um fleiri ansingartilboš, fingu sķšan hesi jįttaši av landsstżrinum.

Nś sęr śt til, at landsstżriš longu hevur gloymt taš lyftiš, iš bleiv giviš kommununum, tķ peningurin, iš er settur av til landskassans part av barnaansingarśtreišslunum komandi įr, ikki rųkkur til tęr umsóknir, iš landsstżriš hevur liggjandi.

T.d. hevur Tórshavnar kommuna sųkt um góškenning og rakstrarjįttan av landskassans parti til 127 nżggj stovnsplįss. Sum landsstżrisins stųša er nś, veršur neyvan mųguligt hjį Tórshavnar kommunu at fara undir ętlašu barnaansingina ķ nżggja bżlingshśsinum Inni į Gųtu, ķ Sjónleikarhśsinum og ķ śtbygdu bżlingshśsunum. Harafturat sigur landsstżriš seg ķ fķggjarlógaruppskotinum hava umsóknir liggjandi frį 11 ųšrum kommunum.

Taš fer neyvan at ųkja um įhugan hjį kommunum at gera avtalur viš landsstżriš, tį tęr ikki kunnu rokna viš tķ, iš landsstżriš sigur seg ętla. Eisini kann taš fįa fķggjarligar fylgjur fyri kommunur, iš gera ķlųgur ķ nżggj stovnsplįss, um landsstżriš ikki višurkennir sķn part av įbyrgdini fyri at fįa hesar stovnar latnar upp.

Somuleišis mį taš kennast hugstoytt hjį teimum foreldrum, iš ynskja at vera į arbeišsmarknašinum, at landsstżriš viš vantandi rašfesting og vilja ikki tryggjar teimum henda mųguleika.

Taš er somuleišis undrunarvert, at landsstżriš, iš sigur seg arbeiša fyri at avloysa blokkstušulin viš ųšrum inntųkum, beinleišis er ein foršan fyri, at foreldur kunnu fara til arbeišis.

Landsstżrisins stųša er eisini maghįttlig, tį ein hugsar um, at rakstrarśtreišslan į lųgtingsfķggjarlógini til barnaansing er śtreišsluneutral fyri landsskassan. Sum er, rinda foreldrini 30% og landskassin og kommunurnar 35% hvųr av rakstrinum. Uml. 90% av samlašu rakstrarśtreišslunum fer til at lųna starvsfólki. Hesi rinda skatt av lųnini, umframt at tann peningur, iš tey hava eftir, fer ķ umfarš ķ samfelagnum og tķskil ųkir um skatta- og avgjaldsinntųkur landskassans.

Harafturat koma fleiri fólk ķ vinnu, sum ķ dag mųguliga vešra forsyrgd av tķ almenna, tķ tey eru arbeišsleys.

Į tingfundi 23. oktober 1998 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi 18. november 1998 svaraši Helena Dam į Neystbų, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar:

  1. Sambęrt nżggja įlitinum frį kommununevndini višvķkjandi uppgįvu- og įbyrgdarbżti stendur m.a.: "Harafturķmóti er dagrųktin og dagstovnar sjįlvandi ein kommunal uppgįva, tķ eisini ķ hesum fųrinum er taš lęttari hjį kommununum at rašfest hesa uppgįvu, tķ kommunan kennir betri henda tęnastutųrvin hjį borgarunum ķ kommununi."

    Almanna- og heilsumįlastżriš er samt ķ hesi nišurstųšu, at dagrųktin er ein kommunal uppgįva og eigur ikki at vera ein landsuppgįva, hetta jśst tķ at einki krav er til at sama tęnastustųši, tvs. tal av dagstovnum, er ķ ųllum kommunum.

    Landsstżrismašurin tekur fult undir viš hesum sjónarmiši hjį kommununevndini og metir taš vera ręttast, at tęnastustųšiš į dagstovnaųkinum er ein partur av virkisųkinum hjį kommunalpolitikkarunum.

    Eisini skrivar kommununevndin: "Fķggjarliga įbyrgdin av hesum stovnum skal tķ eisini vera hjį kommununum."

    Sostatt er greitt, at bįšir partar, kommunurnar og landsstżrismašurin ķ almannamįlum, eru samd um, at hetta ųkiš eigur at leggjast til kommunurnar. Taš, sum nś mį verša arbeitt viš, er at fįa fastlagt, hvussu vit fįa gjųrt eina skipan, soleišis at vit fįa lagt hetta ųkiš yvir til kommunurnar į ein hįtt, sum partarnir kunnu góštaka. Landsstżrismašurin hevur į fundi viš m.a. Tórshavnar kommunu greitt frį, at vęntast kann, at tann upphęddin, iš stendur ķ dag į fķggjarlųgtingslógini til dagstovnar, veršur ikki hękkaš framyvir, men ķstašin yvir nųkur įr veršur lękkaš, soleišis at kommunurnar spakuliga kunnu yvirtaka hetta ųkiš, eisini fķggjarliga, sum kommununevndin leggur upp til.

    Her mangla nakrar samrįšingar at fara fram millum land og kommunu, soleišis at hetta kann skipast į ręttan hįtt. M.a. mį semja fįast um, hvussu ein tķlķk skipan skal įvirka śtreišslu- og inntųkubżtiš millum land og kommunur. Somuleišis mį semja fįast um, hvussu vit tryggja, at fakliga innihaldiš og at fysisku karmarnir lśka neyšugar treytir, eins og leišbeinandi upptųkutreytir.

    Hetta er stųšan hjį landsstżrismanninum og hetta merkir, at taš, sum landsstżriš ętlar fyri at nųkta tųrvin į barnaansingarplįssum, er at stušla undir, at kommunurnar fįa fult sjįlvręši innan hetta ųkiš, soleišis at taš eru kommunurnar, iš bęši hava įbyrgd talinum av ansingarplįssum og sjįlvar uppį sikt mugu bera śtreišslurnar av teimum. Hetta eigur at vera ein partur av tęnastustųšinum ķ hvųrjari kommunu.

  2. Landsstżriš liggur inni viš 12 umsóknum til frama fyri eini vķškan av barnaansingarplįssum viš 235 plįssum, tilsamans ein landskassaśtreišsla uppį 5,3 mill. kr. Harumframt eru 2 umsóknir til skślabarnaansingarskipan. Ķ verandi uppskoti til fķggjarlųgtingslóg og viš verandi bżti millum land og kommunu eru bert mųguleikar at ganga pųrtum av hesum umsóknum ķ mųti, nevniliga fyri 1,5 mill. kr., tvs. um 100 dagrųktarplįss ella 50 dagstovnaplįss.

  3. Landsstżrismašurin metir, at taš var rętt at broyta śtreišslubżtiš millum land og kommunur fyri 1998 og 1999, og at hetta var fyrsta stigiš į leišini at geva kommununum stųrri įbyrgd av barnaansingini. Landsstżrismašurin metir seg at hava skyldu til at virka fyri einari skipan, sum eins og įšur sagt gevur kommununum mųguleika at nųkta tųrvin į ansingarplįssum.

  4. Landsstżrismašurin metir taš vera óheppiš, at foreldur ikki sleppa til arbeišis vegna barnaansingartrupulleikar og vil ķ hesum sambandi męla til, at kommunurnar, tį iš tęr jįtta dagrųktarplįss, taka hesi foreldur fram um. Men hinvegin er hetta at meta sum ein prioritering, sum kommunan eigur at gera.

  5. Vķst veršur til svariš undir punkt eitt, og lagt kann verša afturat, at taš hevur stóran tżdning fyri landsstżrismannin, at vit sum skjótast koma įsamt viš kommunurnar og at bśgva kommunurnar śt til at įtaka sęr hesa uppgįvu.

Mįliš avgreitt.