Fyrispurningur um innflutning

100-14 Fyrispurningur til Karsten Hansen, landsstżrismann, višvķkjandi innflutningi til privata nżtslu  ķ įrunum 1988 - 1998

Įr 1999,7. januar, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Annitu į Frķšriksmųrk, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

F y r i s p u r n i n g u r

  1. Hvussu stórur var innflutningurin til privata nżtslu ķ įrunum frį 1988 til 1998?
  2. Hevur landsstżriš nakrar ętlanir um at tįlma privatu nżtsluna ķ fųroyska samfelagnum, og um so er, hvųrjar?

Almennar višmerkingar
Taš skulu breišir heršar til at bera góšar tķšir, veršur sagt. Seinastu fżra įrini hevur landiš reist seg bśskaparliga frį einum fķggjarligum aldudali, og taš hevur m.a. havt taš positiva viš sęr, at fólk nś hava munandi meiri at rįša yvir, men tķverri vķsir taš seg ofta so, at stórur partur av tķ, fólk hava at rįša yvir meiri enn til dagligt uppihald, fer til meirnżtslu. Hetta hevur eisini vķst seg seinastu įrini.

Hesi įrini hevur ikki trotiš viš fiskiskapi, fiskaprķsirnir hava veriš hųgir, og lįnsrentan hevur veriš lįg. Fiskiskapur, prķsir, renta og gongdin ķ alheimsbśskapinum eru alt fyribrigdi, sum vit ikki eru harrar yvir, men sum vit meiri ella minni verša stżrd av. Somuleišis eru hetta fyribrigdi, sum kunnu broytast eftir stutta tķš. Tķ eigur eitthvųrt at verša gjųrt til tess at spara, t.d. til tvungna uppsparing ella til pensjónir.

Hóast handilsjavni fųroyinga ķ 1998 ber į rętta boršiš ķ mun til įrini frammanundan, so er privata nżtslan hjį fólki ųkt nógv seinastu įrini. Nųgdin ķ innflutninginum til Fųroya til privata nżtslu er stųšugt ųkt sķšani kreppuįrini fyrst ķ 90-unum og er ķ 1998 farin upp um nżtsluna, sum hon var, tį iš hon var ķ hęddini ķ 80-unum.

Umframt at lesa tabellir og frįgreišingar frį bśskaparfrųšingum, so dugir vanligi fųroyingurin at sķggja, at nżtslan minnir ķ so nógv um tey ręšandi įttatiįrini. Taš sęst m.a. į bilasųlu, hśsa- og grundstykkjaprķsum. Śttalilsir frį handilsfólki bera eisini boš um hetta.

Okkurt eigur at verša gjųrt til tess at tįlma nżtsluni - privatu eins vęl og almennu.

Skal nżtslan tįlmast, mešan bśskapurin er ķ hęddini, mį hetta gerast viš politiskum tiltųkum, tķ hesar spurningar.

Į tingfundi seinni sama dag var samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skuldi svarast.

Į tingfundi tann 9. februar 1999 svaraši Karsten Hansen, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis:

S v a r

Tann fyrri spurningurin, Annita į Frķšriksmųrk hevur sett męr, er um, hvussu stórur innflutningurin var til privata nżtslu ķ įrunum 1988-1998.

Partvķs kann ein meta innflutningin til privata nżtslu frį 1988 til 1998 nominelt, t.v.s. ķ krónum, og tį er hann samanlagdur nakaš minni ķ 1998, enn hann var ķ 1988, sum taš sęst av hjįlagda skjali.

Men upp į fólkiš (fólkatal viš įrslok) er innflutningurin til privata nżtslu tó nakaš stųrri ķ 1998 enn ķ 1988. Roknar ein so viš einum įvķsum prķsvųkstri, so er minni munurin. x)

Men haraftrat skal sigast, at tį fólk keypa vųrurnar, er fųroyskur vinningur komin afturat, so innlendska inflasjónin mį leggjast aftrat, fyri at sķggja, hvussu nógv innflutningurin tyngir inntųkuna hjį fólki.

Og fyri at gera myndina uppaftur meira ręttvķsandi, er taš tann tųka lųnin eftir skatt, sum ein skal seta nżtsluna ķ mun til.

Innflutningurin er helst meginparturin av vųrunżtsluni hjį hśsarhaldinum, men tżdningurin av keypinum av fųroyskum vųrum – og serliga tęnastum - eigur ikki at undirmetast.

Roknar ein innflutningin til hśsarhaldsnżtslu sum part av inntųkumassanum, so sęr taš śt til, at hann er į leiš tann sami ķ 1998 sum ķ 1988.

Alt hetta vķsir, at Annita į Frķšriksmųrk helst hevur rętt ķ, at mynstriš ķ dag lķkist tķ ķ 1988.

Tann seinni spurningurin, um landsstżriš hevur nakrar ętlanir um at tįlma nżtsluna ķ fųroyska samfelagnum, og um so er, hvųrjar, er heldur flųktari at svara.

Av hesum spurninginginum og višmerkingunum mį ein ganga śt frį, at Annita į Frķšriksmųrk heldur, at nżtslan er ov stór.

Men nęr er privatnżtslan ov stór? Fyri at kunna gera sęr metingar um hetta, er brśk fyri at seta samanhangirnar ķ bśskapinum upp fyri at koma til botns ķ mįlinum.

Sigast kann, at mįliš viš framleišsluni - ella bśskapinum yvirhųvur – er, at gagniš hjį borgarunum (ofta mett ķ nżtslu pr.capita) skal vera so stórt, sum til ber, og vaksandi sum frį lķšur. Uppsparing - og ķlųgur burtur śr uppsparingini, sum geva eitt so gott avkast sum gjųrligt - hava einki endamįl ķ sjįlvum sęr, men eru bara neyšug fyri, at vit kunnu hava stųrri nżtslu pr.capita ķ framtķšini.

Er reala nżtslan pr.capita vaksandi ķ einum landi, so hevši hetta helst veriš mett sum framgongd. Men vaks nżtslan bara tķ, at uppsparingin minkaši, so var taš ein trupulleiki, tķ so tyngir ein nżtsluna ķ framtķšini av ov stórari nżtslu nś.

Stór nżtsla er ķ sjįlvum sęr ikki ein trupuleiki, um vit ikki seta hana ķ mun til inntųkuna og harftrat hyggja at uppsparingini og avkastinum av ķlųgunum. Ella taš kann sigast (eitt sindur provokerandi kanska, men tó ikki av leiš), at nżtslan er ongantķš nakar trupuleiki ķ sjįlvum sęr, men at uppsparingin og avkastiš av ķlųgunum kunnu verša taš - sum frį lķšur.

Uppsparingin ķ Fųroyum hevur generelt veriš hųg - helst umleiš 25% av tųku bruttotjóšarinntųkuni ķ mešal sķšan 1962. Hetta er ķ altjóša hųpi ein hųg sparikvota. Og hetta hevur so veriš grundarlagiš undir ķlųgunum ķgjųgnum 60'ini og 70'ini, sum nżmótansgjųrdi okkara samfelag og legši grundina undir tķ vųkstrinum, sum var ķ inntųkum og harav nżtsluni hjį fųroyingum. Men hvat var so trupulleikin upp gjųgnum 80'ini? Hvķ endašu vit viš hesari stóru uttanlandaskuldini og fylgjandi kreppuni?

Uppsparingin ķ 80'unum - serliga ķ seinnu helvt - var kanska ķ minna lagi, men eftir nógvum at dųma ikki katastrofalt lįg.

Eftir tųlunum at dųma var uppsparingin sjįlvt hesa tķšina eini 18% av bruttotjóšarinntųkuni - tį er talan um įrini 1985-1990.

Sum bśskaparrįšiš vķsir į ķ frįgreišing sķni į sumri 1998 sķšu 74 citat: "Taš, sum tyngdi handilsjavnan mest ķ gjųgnum 80 įrini, var valla innflutningurin til hśsarhaldsnżtslu. Helst hevur innflutningurin til beinleišis nżtslu veriš ov stórur – serliga tķšarskeišiš 1985 til 1988 – og tį įtti kannska at veriš tįttaš meira ķ. Men sųgnin um ein nżtsluróm – ella "forbrugsfest" – sum mangan hevur veriš frammi ķ donskum blųšum, er ósonn."

Heldur vóru taš ķlųgurnar - ella avkastiš av ķlųgunum - sum sviku

Gjaldsjavnahalliš komst kanska einamest av, at ķlųguinnflutningurin vaks pśra ótįlmašur, og at nżtsluvųruinnflutningurin ikki minkaši tilsvarandi. Ķlųgurnar, sum gjųrdar vóru, góvu antin ov lķtiš avkast, ella so vóru tęr beinleišis tapsgevandi - t.d. skip, sum blivu seld av landinum aftur stutt eftir.

Uppsparingin ķ 1998 sęr ikki śt til at vera serliga lįg. Uppsparingin er summurin av gjaldsjavnaavlopinum og gjųrdu ķlųgunum ķ įrinum. Hetta er umleiš 1,5 mia. ella 25% av bruttotjóšarśrtųkuni.

T. v. s. eru ķlųgurnar ķ Fųroyum stųrri enn bruttouppsparingin ķ Fųroyum ķ eitt tķšarskeiš, fįa vit gjaldsjavnahall. Taš umvenda ger seg galdandi, um uppsparingin er stųrri enn ķlųgurnar.

Men hvat so viš kostnašarstųšinum? Leggur stór hśsarhaldsnżtsla trżst į fųroyska arbeišsmarknašin, so at kostnašarstųšiš hękkar? Taš kann ein kanska siga, at taš ķ ein vissan mun ger - men bara ķ lķtlan mun. Tķ stórur eftirspurningur eftir nżtsluvųrum įvirkar fyrst og fremst innfluttu nųgdirnar - ikki innflutningsprķsin. Taš kann fįa įvirkan į vinningin ķ handlunum - men bara ķ lķtlan mun, um kappingin er nóg hųrš. So mesta įvirkanin skuldi veriš ķ tęnastueftirspurninginum og hśsabyggingini.

Taš, sum harafturķmóti leggur trżst į arbeišsmarknašin sum heild, er ķlųgueftirspurningurin. Um taš almenna og taš privata fara undir stór ķlųguprosjekt ķ senn, so kann ein hugsa sęr, at vit fįa sama trżstiš į arbeišsmarknašin aftur - og harav stendst so lųnartrżst į innlendsku marknašunum. Lųnartrżstiš rakar helst ikki so haršliga śtflutningsvinnurnar, men kann tó gera taš, sum frį lķšur.

Samanumtikiš kann ein neyvan siga, at nżtslueftirspurningurin, sum ķ lųtuni sęst ķ innflutninginum av nżtsluvųrum til hśsarhaldiš, er nakar trupulleiki fyri handilsjavnan ella gjaldsjavnan, sum stųšan er ķ lųtuni. Heldur ikki kann ein rokna viš, at ųkti eftirspurningurin er nakar stórur trupulleiki fyri kostnašarstųšiš sum heild - tó kanska ķ byggivinnuni. Taš sęr heldur ikki śt til, at uppsparingin er nakaš, ein eigur at óttast, tķ hon liggur eftir ųllum at dųma ręttiliga hųgt enn.

Men ein kann ikki rokna viš, at avlopiš į handilsjavnanum heldur sęr - og somuleišis į gjaldsjavnanum. Ein grund er, at nżtsluvųruinnflutningurin framvegis veksur. Ein onnur er, at śtflutningurin kann minka ķ virši, tķ at prķsirnir ikki halda sęr so hųgir, sum teir hava veriš. Og at enda kann ein vęnta, at taš ręttiliga veršur brśk fyri innflutningi til ķlųgur, bęši hjį tķ almenna og ķ privatu vinnuni. Hetta veršur kanska taš, vit fįa mest brśk fyri at hava eftirlit viš og at stżra so vęl, sum til ber. Bęši tķ at trżst fer at koma į gjaldsjavnan , og tķ at ķlųgueftirspurningurin kann leggja trżst į arbeišsmarknašin.

Tį spurt veršur, um ętlanin hjį landsstżrinum er at gera nakaš fyri at minka um privatnżtsluna, veršur oftast hugsaš um hęgri beinleišis ella óbeinleišis skatt. Men taš hevur onga meining at taka meira frį tķ privata til taš almenna at brśka. Taš er eingin ętlan um at ųkja almennu inntųkurnar mótvegis teim privatu.

Samgonguskjališ tosar um skattalęttar heldur enn skattahękkingar sum ein lišur ķ at lękka kostnašarstųšiš ķ landinum.

Men gongdin ķ bśskapinum veršur višgjųrd, og eingin ivi er um, at neyšugt er at hava eitt vaki eyga viš bśskapargongdini ķ lųtuni. Taš er so mangt, sum so skjótt kann venda.

Ķ lųtuni veršur ikki arbeitt viš tiltųkum at avmarka privatnżtsluna, men veršur taš mett neyšugt, so veršur taš gjųrt.

Persónliga halli eg meg meira til eina uppsparing, um taš skuldi gjųrst neyšugt.

Men taš, sum liggur ķ fyrsta umfari, er at samskipa samlašu ķlųgurnar ķ samfelagnum bęši almennar, taš veriš seg kommunalar ella landskassa ķlųgur, og privatar soleišis, at vit ikki missa tamarhaldiš į ķlųgunum.

x)

(Her er trupuleikin hvat prķstal skal brśkast fyri at koma nęrri einum mįti fyri realan innflutning - fųroyska prķstališ sigur nakaš um vųrukeypiš, tį vinningur er komnin aftrat, danska śtflutningsprķstališ er ov nógv merkt av teirra landbśnašarśtflutningi, og danska innflutningsprķstališ til hśsarhaldsvųrur sigur nakaš um prķsgongdina ķ einum mešali av londum, sum danir innflyta frį.)

Mįliš avgreitt.